ساز وکار ورود، صعود، نزول و خروج ایل قاجار در منحنی قدرت سیاسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی

2 دانشجوی دکترای تاریخ ایران

چکیده

پایه گذاران حکومت های سلطنتی در تاریخ ایران عمدتا از جوامع قبیله­ای بر خاسته اند و پس از رسیدن به اوج قدرت به صورت ناخواسته فرآیند نزول و خروج از صحنه قدرت را طی ­کرده اند. این امیران برخاسته از میان قبایل، با ورود به عرصه یکجانشینی و تغییر شیوه زندگی، بناچار باعث تغییر در بنیان­های مادی و معنوی قدرت و یا علت فروپاشی این بنیان­ها می­گردیدند و لاجرم مدتی بعد مدعی تازه­ای از راه می­رسید و قدرت را تصاحب می­کرد. قاجارها نیز با چنین ساز و کار به قدرت رسیدند؛ اما زوال و سقوط آنان نه بر پایه­ی ساز وکار فوق که با ساز و کاری  بی­سابقه­ای در تاریخ ایران روبرو گردید. یافته­های این تحقیق نشان می­دهد که قاجارها علی­رغم ایستادگی در برابر نوسازی، به اجبار به نوسازی نظامی تن در دادند؛ اما عدم دریافت صحیح آنان از نوسازی نظامی و پیامدها و نتایج مترتب بر آن، موجبات سقوط و زوال آنان را به دست واحد نظامی نوین فراهم ساخت.

کلیدواژه‌ها


اداره سوم ستاد بزرگ ارتش داران (بی‌تا) تاریخ ارتش نوین. بخش نخست. جلد یکم. تهران: چاپخانه ارتش.

اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا (1370) اکسیر التواریخ. به اهتمام جمشید کیانفر. تهران: وسمین.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1357) خلسه (مشهور به خوابنامه). به کوشش محمد کتیرائی. تهران: انتشارات توکا.

                                     (1349) صدرالتواریخ. به کوشش محمد مشیری. تهران: انتشارات وحید.

                                     (1367) مرآت البلدان. جلد دوم، سوم و چهارم. تصحیح: عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

 افضل الملک، غلامحسین (1361) افضل التواریخ. به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی)، سیروس سعدوندیان. تهران: نشر تاریخ ایران.

بامداد، مهدی (1347) شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. جلد دوم. تهران: کتابفروشی زوار.

تنکابنی، محمد بن سلیمان (1383) قصص العلماء. به کوشش محمدرضا برزگر خالقی و عفت کرباسی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

جهانگیر میرزا (1384) تاریخ نو. به سعی و اهتمام عباس اقبال. تهران: نشر علم.

خاوری شیرازی، فضل الدین عبدالنبی (1380) تاریخ ذوالقرنین. جلد اول. تصحیح و تحقیق ناصر افشارفر. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سازمان چاپ و انتشارات کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

خلعتبری، محمد ولی خان (1367) یادداشت‌های محمدولی خان تنکابنی (سپهسالار اعظم). به کوشش الهیار خلعتبری، فضل اله ایرجی کجوری. تهران: مرکز چاپ و انتشارات جاویدان.

خورموجی، محمد جعفر (1363) حقایق الاخبار ناصری. چاپ دوم.  به کوشش سید حسین خدیو جم. تهران: نشر نی.

دروویل،گاسپار (1365)  سفر در ایران. ترجمه: منوچهر اعتماد مقدم. چاپ دوم. تهران: شباویز.

دنبلی، عبدالرزاق بن نجفقلی (مفتون) (1383) مأثر سلطانیه (تاریخ جنگ‌های اول ایران و روس) به ضمیمه تاریخ جنگ‌های دوره دوم از تاریخ ذوالقرنین. به تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری نژاد. تهران: مؤسسه انتشاراتی روزنامه ایران.

رابینو، هـ . ل. (1336) سفرنامه مازندران و استر آباد. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

رضا زاده ملک، رحیم(1377)  کتاب‌های آبی (انقلاب مشروطه ایران به روایت اسناد وزارت امور خارجه انگلیس) به اهتمام رحیم رضازاده ملک. تهران: انتشارات مازیار و انتشارات معین

ساروی، فتح اله بن محمد تقی (1371) تاریخ محمدی (احسن التواریخ). به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: امیرکبیر.

سپهر، عبدالحسین (1368) مرآت الوقایع مظفری و یادداشت‌های ملک المورخین. با تصحیحات و توضیحات و مقدمه‌های عبدالحسین نوایی. تهران: انتشارات زرین.

سپهر (لسان الملک)، محمدتقی (1377) ناسخ التواریخ. جلد اول، جلد دوم و جلد سوم. به اهتمام جمشید کیانفر. تهران: اساطیر.

شوستر، مورگان (1351) اختناق ایران. چاپ دوم.  ترجمه ابوالحسن موسوی شوشتری. با تصحیح و مقدمه و حواشی و اسناد محرمانه منتشر شده در ایران توسط فرامرز برزگر و اسماعیل رائین. تهران: انتشارات صفی علیشاه.

شیبانی (صدیق الممالک)، میرزا ابراهیم (1366) منتخب التواریخ. زیر نظر ایرج افشار. تهران: انتشارات علمی.

فلاندن، اوژن. سفرنامه اوژن فلاندن به ایران (2536) چاپ سوم. ترجمه حسین نورصادقی. تهران: انتشارات اشراقی.

قائم مقامی، جهانگیر (1326) تحولات سیاسی نظامی ایران (از آغاز قرن یازدهم تا سال 1301 هـ . ش با 46 گراور). تهران: کتابفروشی و چاپخانه علی اکبر علمی.

قوزانلو ، جمیل (1315) تاریخ نظامی ایران. جلد دوم. تهران: شرکت شجاعی – گلستانه.

کرزن، رابرت (1347)  ایران و مسأله ایران. چاپ دوم. ترجمه علی جواهر کلام. تهران: انتشارات ابن سینا.

گاردان، کنت آلفرد دو (1362) ماموریت ژنرال گاردان در ایران. چاپ دوم. ترجمه: عباس اقبال. تهران: انتشارات نگاه.

مامانتوف، ن- پ (1363) بمباران مجلس شورای ملی در سال 1326 هجری قمری (حکومت تزار و محمدعلی شاه). ترجمه شرف الدین قهرمانی. به اهتمام همایون شهیدی. تهران: سازمان انتشارات اشکان.

مخبرالسلطنه (هدایت)، مهدیقلی (1363) گزارش ایران. چاپ دوم. تهران: نشر نقره.

مستوفی، عبداله (1341) شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری قاجاریه. جلد اول و دوم. چاپ دوم. تهران: زوار.

معتمدالدوله، فرهاد میرزا (1345) زنبیل. چاپ دوم.  به کوشش محمود رمضانی. تهران: اسلامیه.

ملک زاده، مهدی (1363) تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. جلد اول (کتاب اول، کتاب دوم، کتاب سوم). جلد سوم (کتاب ششم و کتاب هفتم). چاپ دوم. تهران: انتشارات علمی.

ملکم، جان (بی‌تا) تاریخ ایران. ترجمه میرزا حیرت. جلد دوم. تهران: کتابفروشی سعدی.

موریه، جیمز (1386) سفرنامه جیمز موریه. برگردان ابوالقاسم سری. سفر یکم. جلد اول. تهران: توس.

واتسن، رابرت گرانت (1340) تاریخ ایران از ابتدای قرن نوزدهم تا سال 1858 با نظری اجمالی به وقایع عمده‌ای که به استقرار خاندان قاجار منجر شده است. ترجمه ع.مازندرانی. تهران: انتشارات امیرکبیر و انتشارات سخن.

هدایت، رضاقلی خان (1385) روضه الصفای ناصری. جلد نهم و جلد دهم. بخش اول. چاپ دوم. به تصحیح و تحشیه جمشید کیانفر.  تهران: اساطیر.