اثرات هجوم مغول در سیر جغرافیانویسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

تا نیمه اول قرن دوم هجری، اغلب جغرافیانویسان را لغت­شناسانی تشکیل می­دادند که به ذکر انوار و فضایل تاریخی و جغرافیایی می­پرداختند. گسترش قلمرو اسلامی و آشنایی با ملل دیگر روند "جغرافیای فضیلت شمار" را به سمت "جغرافیای توصیفی" تا هجوم مغول سوق داد. در تألیفاتی که به جغرافیای توصیفی می­پرداختند، موضوعاتی همچون مسالک، راه  هایی که به خانه خدا ختم می­گردید، تعیین جهت قبله، جغرافیای طبیعی و آب و هوا توجه گردید. تر.س از مغول، جغرافیای توصیفی و طبیعی را به سمت "جغرافیای تاریخی و انسانی" سوق داد. بیشتر نویسندگان این کتب ماجراجویانی بودند، که تلاش داشتند، در نژاد، مردم شناسی، آداب و رسوم و مذهب مغولی دقت و اکتشاف کنند تا پاسخی برای اذهان آشفته مردم و بخصوص اروپاییان پیدا کنند. به همین جهت مهم ترین منابع جغرافیایی این دوره را سفرنامه­های غربی تشکیل می­دهد. وضعیت خانقاه­ها، صوفیان و درویشان و وضع اقتصادی مردم در این تألیفات جایگاهی ویژه می­یابد و بدین لحاظ روند جغرافیانویسی مسلمانان از جغرافیای فضیلت شمار به سمت جغرافیای طبیعی (توصیفی) و سپس جغرافیای تاریخی- انسانی حرکت نمود.

کلیدواژه‌ها


ابن فقیه(1349) مختصرالبلدان. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

ابن بطوطه (1337) سفرنامه ابن بطوطه، محمد بن عبدالله، جلد 1. مترجم: محمد علی موحد. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب،.

ابن بلخی(1374) فارسنامه ابن بلخی. تصحیح: لسترنج. شیراز: بنیاد فارس شناسی،

ابن بی بی(1350) اخبار سلاجقه روم. مترجم: محمدجواد مشکور. شیراز: محمدی.

ابن حوقل، ابوالقاسم محمد(1966) صوره الارض. تصحیح: دخویه. لیدن: بریل.

 اصطخری، ابواسحاق. ابراهیم(1347) مسالک و الممالک. اهتمام: ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب..

جوینی، علاء الدین عطاملک بن بهاء الدین محمد(1312) سده 658. تاریخ جهانگشای. جلد 1. تهران: مجلس.

قبادیانی. ناصر خسرو (1341) سفرنامه ناصرخسرو. تهران: محمودی.

قزوینی، زکریا بن محمد(1373) آثارالبلاد و اخبارالعباد. تصحیح: میرهاشم محدث. ترجمه جهانگیر میرزا قائم مقام. تهران: امیرکبیر..

کارپن، ژان پلان(1363) سفرنامه کارپن. ترجمه ولی الله شادان. تهران: یساولی.

مارکوپولو(1371) سفرنامه مارکوپولو. ترجمه منصور سجادی. تهران: بوعلی.

مستوفی قزوینی، حمدالله(1311) نزهت القلوب. بمبئی: میرزا محمد شیرازی.

مقدسی، محمد بن احمد(1361) احسن التقاسیم فی معرفه القالیم. مترجم: علی نقی منزوی. تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.

یاقوت، حموی بغدادی(1380) معجم البلدان. جلد1. و جلد 4. ترجمه: دکتر علینقی منزوی. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

یزدی، شرف الدین علی( بی تا ) ظفرنامه. اهتمام: عصام الدین اورنبایوف. بی جا: انتشارات فن.

ماخذ

بیانی. شیرین(1375) دین و دولت در ایران عهد مغول. جلد 3. تهران: نشر دانشگاه.

تشنر، احمد (بی تا) تاریخچه جغرافیا در تمدن اسلامی. ترجمه محمد حسن گنجی. تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.

همایون، غلامعلی (1348) اسناد مصور اروپاییان از ایران. جلد 1. تهران: انتشارات دانشگاه..

ویلتس، دو راکه(1353) سفیران پاپ به دربار خانان مغول. ترجمه مسعود رجب نیا. تهران. شرکت سهامی انتشارات خوارزمی. 

دمپی یر (1371) تاریخ علم. مترجم: عبدالحسین آذرنگ. تهران: انتشارات سمت.

دنسکو(1357) تاریخ سده‌های میانه. مترجم: رحیم رئیس نیا. تهران: پیام.

رنان، کالین(1366) تاریخ علم کمبریج. ترجمه: حسن افشار. تهران: نشر مرکز.

رنه گروسه(1353)امپراتوری صحرانوردان. مترجم: عبدالحسین میکده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

ساندرز(1361) تاریخ فتوحات مغول. مترجم: ابوالقاسم حالت. تهران: امیرکبیر.

شکوئی، حسین(1347) جغرافیای کاربردی و مکتب‌های جغرافیایی. مشهد: آستان قدس رضوی.

طاهری، ابوالقاسم(1347) جغرافیای تاریخی گیلان، مازندران، آذربایجان از نظر جهانگردان. انتشارات شورای مرکزی.

علوی، محمود (1354) مجموعه سخنرانی‌های نخستین سمینار مسائل جغرافیای ناحیه‌ای ایران. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

قربانی، زین العابدین (‌بی تا) تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی. بی جا: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

گابریل، آلفونس(1348) تحقیقات جغرافیایی راجع به ایران. ترجمه: فتحعلی خواجه نوری. تصحیح: هومن خواجه نوری. تهران: ابن سینا.

لیسترنج، گی (1337) جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. ترجمه: محمود عرفان. تهران: ترجمه و نشر کتاب.