نخستین شهریاران ساسانی و مسأله به تخت نشینی نرسی

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنرکرمان

چکیده

ساسانیان پس از کسب قدرت، در تمرکز بخشی به دولت مرکزی و پراکندن و رسمیت بخشی به دینی دولتی کوشیدند، اما این اهداف سیری طبیعی و مداوم را نپیمود بلکه شهریارانی چون نرسی به عنوان شهریاری که قدرت را از رقیب خویش بهرام سکانشاه ستاند، برخلاف برادر و برادرزاده اش(بهرام اول و بهرام بهرامان)، نه تنها دین مردانی چون کرتیر را بر نکشید بلکه در آزادی بخشی به فعالیت های مانویان نیز کوشید و سیاست دستکرت ساختن ایالات غربی را به کنار نهاد. البته این همه نه به دلیل این بود که نرسی این شهریاران را غاصب حق خویش در امر سلطنت می دید؛ بلکه به منظور جانبداری دستگاه دینی از بهرام سکانشاه، کاستن از قدرت دین مردانی چون کرتیر و نیز یافتن حامیان داخلی در مبارزه با روم انجام گرفت. بنابراین در این مقاله مقابل فرضیه هایی که برخی پژوهشگران در چگونگی تاج خواهی نرسی و دشمنی وی با جانشینان شاپور اول، ارائه داده اند و اقدامات این هفتمین شهریار ساسانی را با توجه بدین نگرش و سیاست توجیه و تعبیر کرده اند، سعی می شود با توجه به نگاره ها و رخدادهای موجود و همچنین مقایسة عملکرد نرسی با شهریاران پیشین، با رویکردی توصیفی- تحلیلی به پرسشهایی چون نحوة قدرت گیری نرسی که به زعم برخی بحران جانشینی در بین نخستین شهریاران ساسانی قلمداد گردیده است و سرانجام سیاست داخلی نرسی پرداخته شود.

کلیدواژه‌ها


آگاتانجلوس (1380) تاریخ ارمنیان. ترجمه گارون سارکسیان. چاپ اول. نائیری.

آمیئن مارسلن (1310) جنگ شاپور ذوالکتاف با یولیانوس امپراتور روم. ترجمه محمد صادق اتابکی. تهران: چاخانه خورشید.

بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد (1385) تکلمه و ترجمة تاریخ طبری. تصحیح ملک الشعرای بهار. تهران: انتشارات زوار.

بیرونی، ابوریحان (1352) آثارالباقیه. تهران: ابن سینا.

پیرنیا، حسن (1375) تاریخ ایران باستان. تهران: دنیای کتاب.                                       

ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1373) تاریخ ثعالبی. جلد اول. تهران: نشر نقره.

خواند میر، غیاث الدین(1362) تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. تهران: چاپخانه حیدری.

دریایی، تورج  (1383) شاهنشاهی ساسانی. ترجمه ی مرتضی ثاقب فر. تهران: ققنوس.

دوشن گیمن،ژ (1377) دین زرتشت. تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمة حسن انوشه. جلد سوم. قسمت دوم. تهران: امیرکبیر.

رجبی ، پرویز (1382) هزاره های گمشده. جلد پنجم. تهران: نشر توس.

زرین کوب، عبدالحسین (1382) تاریخ مردم ایران. جلد1. تهران: امیرکبیر.

سایکس، سرپرسی (1335) تاریخ ایران. ترجمه فخر داعی گیلانی. جلد1. تهران: دنیای کتاب.

سر افراز، علی؛ فیروز مندی، بهمن (1373) ماد، هخامنشی، اشکانی، ساسانی. تهران: جهاد دانشگاهی هنر.

شیپمان، کلاوس (1384) مبانی تاریخ ساسانیان. ترجمه کیکاوس جهانداری. تهران: نشر فروزان.

عریان، سعید (1382) راهنمای کتیبه های ایرانی میانه. تهران: سازمان میراث فرهنگی.

فرای ،ر.ن (1368) میراث باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب نیا. تهران: علمی و فرهنگی.

فرای،ر.ن (1373) تاریخ سیاسی ایران در دوره ساسانیان. تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ج3/ق2. گردآورنده: احسانیارشاطر. ترجمة حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.

فرای،ر.ن (1383) تاریخ باستانی ایران. ترجمه مسعود رجب نیا. تهران: شرکت

انتشارات علمی و فرهنگی. 

فردوسی، ابوالقاسم(1968) شاهنامه. چاپ مسکو. اداره انتشارات دانش. جلد هفتم. تهران: شعبه ادبیات خاور.

کاویانی پویا، حمید (1389) هرمزد اردشیر نخستین شاهنشاه اورمزد نام. نامة ایران باستان مجله بین المللی مطالعات ایرانی. سال دهم. شماره اول و دوم. انتشارات مرکز دانشگاهی.

کریستن سن، آرتور(1377) ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی. تهران: دنیای کتاب.

گردیزی، ابوسعیدعبدالحی (1362) تاریخ گردیزی. به تصحیح عبدالحی حبیبی. تهران: چاپخانه ارمغان.

گیبون، ادوارد (1373) انحطاط و سقوط امپراطوری روم. ترجمه ابوالقاسم طاهری. تهران: علمی و فرهنگی.

گیرشمن، رمان (1378) بیشاپور. ترجمه اصغر کریمی. جلد1. تهران: میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه).

لوکونین، ولادیمیر (1372) تمدن ایران ساسانی. ترجمه ی عنایت الله رضا. تهران: علمی و فرهنگی.

مارکوارت، یوزف (1373) ایرانشهر بر مبنای جغرافیای موسی خورنی. ترجمه میر احمدی. تهران: اطلاعات.

مشکور،  محمد جواد (1378) کرتیر یا تنسر، نامة باستان. مجموعه مقالات دکتر محمد جواد مشکور، به اهتمام سعید میرمحمد صادق، نادره جلالی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

مشکور،  محمد جواد (2537)  ایران در عهد باستان. تهران: سازمان انتشارات اشرفی.

موسوی حاجی، سید رسول (1377) بانوی حاضر در نقش برجسته نرسی آناهیتاست یا شاپور دختک. مجله علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان. سال چهارم، شماره ی اول، بهار و تابستان. 134-137.

موسی خورنی (1380) تاریخ ارمنیان. ترجمه ادیک باغداساریان(ا. گرمانیک). تهران: کتابخانه ملی ایران.

نصراله زاده، سیروس  (1384) نام تبار شناسی ساسانیان از آغاز تا هرمزد دوم. تهران: پژوهشکده زبان و گویش.

نولدکه، تئودور (1378) تاریخ ایرانیان و عربها. ترجمه ی عباس زریاب خوئی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ویدن گرن، گئو (1377) دینهای ایران. ترجمه دکتر منوچهر فرهنگ. تهران: انتشارات آگاهان ایده.

وینتر، انگلبرت، بئاته، دیگناس ( 1386) روم و ایران دو قدرت جهانی در کشاکش و همزیستی. ترجمه کیکاوس جهانداری. تهران: فرزان روز.

هوار، کلمان، (1379) ایران و تمدن ایرانی. ترجمه حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.

هینتس، والتر، (1385) یافته های تازه از ایران باستان. ترجمه دکتر پرویز رجبی. تهران: ققنوس.

Agathangelos)1976(History of the Armenians,Translation and Commentary by R.W. Thomson, state University of New York press,Albany,.

 Agathias,"Agathias and the Persian" , Enterd by warren soward, Californian, state university , Fullerton, www. Sasanica.com.

Humbach.Helmut and Skjærvø )1983(.Prods O,The Sassanian Inscription of Paikuli,Part 3.1Restored text and translation by Prods Skjærvø,, Munich, Germany.

Klima, O, (1988)"BAHRAM III", Encyclopaedia iranica, VOI.III. Fasc. 5, pp. 514-522

RAWLINSON.G )1876(,SEVENTH GREAT ORIENTAL MONARCHY,london,

Shahbazi, Sh,( 1988)"BAHRAM II", Encyclopaedia iranica,VOI.III ,Fasc. 5, pp. 514-522,

Shahbazi, A. Shapur, )2004( “HORMOZD KUŠĀNŠĀH.” Encyclopaedia Iranica, XL, http://www.iranica.com.

Shayegan,rahim,( 2004) "Hormozd I",encyclipaedia,iranica , Vol. XII, Fasc. 5, pp. 462-464.

Widengren.Geo,(1965),Mani and Manichaeism, New York.