تبیین زمان وقوع قیام توّابین و رفع اختلاف منابع تاریخی

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه شیراز

چکیده

در مورد سال و ماه و حکومت همزمان با وقوع قیام توابین، در منابع نخستین تاریخ اسلام، اقوال مختلف بلـکه متضادی ذکر شده که مجمـوعاً شـامل  هفت قول است. و گاه در یک منبع، در ذکر زمان حوادث مربوط به توابین، تاریخ­هایی بیان شده­است که با یکدیگر ناسازگارند. نویسندة مقاله توانسته است با مقایسة زمان­های بدست داده شده در منابع متقدم و استفاده از شواهد تاریخی و نیز بهره­گیری از نقشة مسیر حرکت توابین و همچنین با محاسبة مسافت طی شده توسط توابین براساس منازلی که از کتاب­های جغرافیای تاریخی به­دست آمده­است و مقایسة آن با مصاف­های جنگی هم­مسیر آنها نظیر جنگ صفین، در فاصلة نزدیک به سی سال قبل از حادثة توابین، به این نتیجه برسد که حادثة نبرد توابین با سپاه شام، به سرکردگی عبیدالله­بن زیاد، در جمادی­الأولی سال 65 هـ. ق. و در زمان حکومت مروان رخ داده­است و دیگر تاریخ­های ذکر شده بی اعتبار هستند. این پژوهش با استناد به منابع تاریخی و روش کتابخانه­ای انجام گرفته است.

کلیدواژه‌ها


ابن‌اثیر، عزالدین‌علی‌بن‌محمد ( 1407ق/1987م) الکامل فی التاریخ. المجلدالثالث، الطبعه‌الاولی. تحقیق ابی-الفداءعبدالله القاضی. بیروت: دارالکتب العلمیه.

                                       (1407ق/1987م) الکامل فی التاریخ. المجلدالرابع. الطبعه الاولی.  راجعه و صححه الدکتور محمد یوسف الدقاق. بیروت: دارالکتب العلمیه.

ابن‌ اعثم کوفی، ابو‌محمداحمد‌بن‌علی (1386) الفتوح. چاپ چهارم. ترجمه محمد‌بن‌احمد مستوفی هروی. به تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

ابن بکار، ابوعبدالله‌زبیر (1386) الاخبار الموفقیات. چاپ اول. ترجمه اصغر قائدان. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.

ابن‌سعد(کاتب واقدی)، محمد ( 1322 ق) الطبقات الکبیر. الجزءالرابع. به تصحیح و طبع الدکتوریولیوس لپرت. تهران: منشورات مؤسسه النصر.

                                             (1322  ق) الطبقات الکبیر. الجزءالخامس. به تصحیح و طبع الدکتور سترستین. تهران: منشورات مؤسسه النصر.

                                             ( 1357 ) طبقات. جلد 5. چاپ اول. ترجمه دکتر محمود مهدوی دامغانی. تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه.

ابن‌مزاحم منقری، نصر (1366) پیکار صفین. چاپ اول.  ترجمه پرویز اتابکی. به تصحیح و شرح عبدالسلام محمد هارون. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.

ابن ندیم، محمد (1366) کتاب الفهرست. چاپ سوم. ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: امیر کبیر.

اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1368) مسالک و ممالک. چاپ سوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

جعفریان، رسول ( 1389) اطلس شیعه. چاپ سوم. تهران: سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.

جیهانی، ابوالقاسم‌بن‌احمد (1368) اشکال العالم. چاپ اول. ترجمه علی‌بن‌عبدالسلام کاتب. مشهد: شرکت به نشر(آستان قدس رضوی).

دینوری، ابن‌قتیبه (1384) الامامه و السیاسه. چاپ دوم. ترجمه سید ناصر طباطبایی. تهران: ققنوس.

دینوری، ابوحنیفه‌احمد‌بن‌داود (بی تا) اخبار الطوال. تحقیق عبدالمنعم عامر. بغداد: مکتبه المثنی.

زرین‌کوب عبدالحسین (1363) تاریخ ایران بعد از اسلام. چاپ چهارم. تهران: انتشارات امیر کبیر.

طبری، ابو‌جعفرمحمد‌بن‌جریر (بی تا) تاریخ الامم و الملوک. الجزءالثالث و الرابع. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.

لسترنج (1364) جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی. چاپ دوم. ترجمه محمود عرفان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

مسعودی، ابوالحسن‌علی‌بن‌حسین‌بن علی (1965) کتاب التنبیه و الاشراف. بیروت: مکتبه خیاط.

                                                  (1365)  التنبیه و الاشراف. چاپ دوم. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

                                                  (،1404ق/1363ش) مروج الذهب و معادن الجوهر. الجزءالثانی و الثالث. الطبعه الثانیه. قم: دارالهجره.

مقدسی، ابوعبدالله‌‌محمدبن‌احمد، (1361) احسن التقاسیم. بخش اول. چاپ اول. ترجمه علینقی منزوی. تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.

مقدسی، مطهربن‌طاهر ( 1386) البدءوالتاریخ(آفرینش و تاریخ). جلد دوم. چاپ سوم. ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران:انتشارات آگاه.

مولف نامعلوم (1362) حدود العالم من المشرق الی المغرب. به کوشش دکتر منوچهر ستوده. تهران: کتابخانه طهوری.

نجاشی، ابوالعباس‌احمد‌بن‌علی‌بن احمد‌بن‌عباس (بی تا) رجال. التحقیق السید موسی الشبیری الزنجانی. قم: موسسه النشر الاسلامی.

یعقوبی، ابن واضح  (2536 ) البلدان. چاپ سوم. ترجمه محمدابراهیم آیتی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

                         (1413/1993م ) تاریخ الیعقوبی. المجلدالثانی. الطبعه الاولی. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.