جایگاه زنان در تشکیلات دعوت فاطمیان

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه تاریخ دانشگاه اصفهان

چکیده

فاطمیان در دو نقطه از شمال افریقا در سال‌های 297 تا 567 ق حکومت کردند؛ ابتدا در مغرب و سپس مصر. مهم‌ترین تشکیلات دینی ـ تبلیغی دولت فاطمیان، تشکیلات دعوت بود که توسط این تشکیلات توانستند نفوذ و رهبری دینی خود را در اقصی نقاط دنیای اسلام گسترش دهند. از عوامل موفقیت آنان، حضور همه اقشار جامعه از جمله زنان، در تشکیلات دعوت فاطمی بود. نگاه آنان به حضور جنسیتی زنان در تشکیلات دعوت در مقام مقایسه با دیگر فرقه‌های دینی و حکومت‌ها، نگاهی متفاوت بود. این تفاوت نگاه، موجب مشارکتی نسبتاً گسترده از حضور زنان در صحنه‌های دینی، تبلیغی و سیاسی در عصر فاطمیان شد. زنان در دوره فاطمیان توانستند به بالاترین موقعیت عقیدتی دست یابند که در نزد حکومت‌ها و فرق دیگر چنین نمونه‌های مشابهی، کمتر دیده شده است. در این مقاله موقعیت زنان درتشکیلات دعوت فاطمیان در مغرب و مصر و مسائلی که زمینه‌ساز حضور زنان در جایگاه رهبری دینی- تبلیغی تشکیلات دعوت گردید و تفاوت‌هایی که جایگاه زنان در دعوت فاطمیان با جایگاه زنان در نزد فرق و حکومت‌های دیگر داشته، بررسی شده است.

کلیدواژه‌ها


ابن اثیر، عزالدین(1356) اللباب فی التهذیب الانساب. قاهره: مکتبه القدسی.

ابن حوقل، ابوالقاسم بن علی (بی‌تا) صوره الارض. بیروت: دار مکتبه الحیاه.

ابن طویر، ابومحمد (1992) نزهه المقلتین فی اخبار الدولتین. تحقیق ایمن فواد سید. بیروت: دارصادر

ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد(1988) دیوان مبتدا و الخبر فی التاریخ العرب و البربر و من عاصرهم. تحقیق خلیل شحاده.، بیروت: دارالفکر.

ابن رسته، احمد بن عمر( 1365) الاعلاق النفیسه. ترجمه حسین قره‌چانلو. تهران: امیرکبیر.

ابن عذاری المراکشی(1948) البیان المغرب فی الاخبار الاندلس و المغرب. لیدن.

ابن میسر، محمد بن علی(1981) المنتقی من اخبار مصر. حققه ایمن فواد سید. قاهره: المعهد العلمی الفرنسی للآثار الشرقیه.

قرشی، ادریس عمادالدین(1986) عیون الاخبار و فنون الاثار، تحقیق مصطفی غالب، بیروت، دارالاندلس.

جان احمدی، فاطمه(1386) جایگاه زنان در مجالس‌الحکمه فاطمیان، خلاصه مقالات سمینار بین المللی نقش زنان در تاریخ اسلام، صص 18-19. تهران.

الجندی، قاضی ابی عبدالله بهاءالدین محمد بن یوسف بن یعقوب( 1416 ق/ 1995) السلوک فی طبقات العلماء و الملوک، تحقیق محمد بن علی بن حسین الاکواع الحوالی، صنعاء، مکتبه الارشاد.

دفتری، فرهاد( 1389) اسماعیلیه و ایران، ترجمه فریدون به دره‌ای، تهران، نشر فرزان روز.

السجلات المستنصریه(1954) تحقیق عبدالمنعم ماجد، مصر، دارالفکر.

عمادالدین الاصفهانی، ابوعبدالله محمد بن ابی الرجاء (1964) خریده‌القصر و جریده‌العصر، تحقیق شکری فیصل، دمشق، المطبعه الهاشمیه.

عماره الیمنی، عماره بن علی(1399) تاریخ الیمن المسمی المفید فی الاخبار الصنعاء و زبید و شعراء و ملوک‌ها و اعیان‌ها وادباءها، تصحیح محمد بن علی الاکواع الحوالی، [بی‌جا]، مطبعه العلم.

قاضی نعمان، ابوحنیفه نعمان بن محمد(1995) رساله افتتاح‌الدعوه، تحقیق وداد قاضی، بیروت، دارالمنتظر.

قلقشندی، شهاب‌الدین احمد(1920) صبح الاعشی لصناعه الانشاء، قاهره.

لوئیس، برنارد(1370) بنیادهای کیش اسماعیلیان، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، ویسمن.

مقدسی، ابوعبدالله( 1987) احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، تصحیح محمد مخزوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

 

مقریزی، تقی‌الدین احمد( بی تا) کتاب المواعظ و الاعتبار به ذکر الخطط و الاثار، بیروت، دارصادر.

ـــــــــــــــــــــ (1975) اتعاظ الحنفاء باخبار الائمه الفاطمیین الخلفا، تحقیق جمال‌الدین الشیال، قاهره.

وصال حمزه، عفت(1999) نساء الحاکمین، بیروت، دار ابن‌حزم.