بررسی جایگاه خلاصه ‌التواریخ در تاریخ‌نگاری صفویه

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه شاهرود

2 شهین فارابی دانشجوی دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی

چکیده

کتاب خلاصه‌التواریخ نوشتة قاضی احمد قمی، یکی از مهم‌ترین تواریخ اوایل دورة شاه‌عباس است. این کتاب در ابتدا مشتمل بر پنج جلد بوده که امروزه تنها جلد پنجم که وقایع روزگار شیخ صفی‌الدین اردبیلی را تا اوایل سال‌های سلطنت شاه‌عباس اول صفوی روایت می‌کند، باقی‌مانده است. موضوعِ حاضر، علی‌رغمِ قابل‌توجه بودن در این حوزه، در مقایسه با دیگر تواریخ، به‌ویژه تاریخ عالم‌آرای عباسی، کمتر مورد اعتنا قرار گرفته‌است. در این نوشتار، برخی از جنبه‌های تاریخ‌نگاری قاضی احمد قمی، از جمله شکل‌شناسی و تحلیل محتوایی دیدگاه‌های مؤلف دربارة مضامینِ مختلف، اهمیت و ویژگی‌های تاریخ‌نگاری او، شناسایی اعتبار اخبار تاریخی و سبک و شیوة نگارش او در تاریخ‌نگاری، مورد تجزیه‌ و تحلیل قرار گرفته‌است. درمجموع، روش‌های تاریخ‌نویسیِ قاضی احمد در کتاب خلاصه‌التواریخ، اگرچه در حدّی نبود که در تاریخ‌نگاری صفوی به‌عنوان یک سبک، مطرح شود؛ اما در برخی جنبه‌ها، از جمله دیباچه‌نویسی و سالنامه‌نگاری همراه با برخی تغییراتِ جزیی، انتقال دهندة روش‌هایی بود که از مورخان پیش از خود کسب کرده بود.

کلیدواژه‌ها


منابع

قرآن کریم

اسکندربیک منشی (1377). تاریخ عالم آرای عباسی. تصحیح محمد اسماعیل رضوانی. تهران: انتشارات دنیای کتاب.

اشراقی، احسان(1359). مقدمه خلاصه التاریخ. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

افوشته ای نطنزی، محمود بن هدایت الله (1350) نقاوة الآثار فی ذکر الاخیار. تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

حسینی قمی، قاضی میر احمد (1359). خلاصة التواریخ. جلد 1. تصحیح احسان اشراقی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

حسینی قمی، قاضی میر احمد (1363) خلاصة التواریخ. جلد 2. تصحیح احسان اشراقی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

حسینی قمی، قاضی میر احمد (1352).  گلستان هنر. به کوشش احمد سهیلی خوانساری. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

خواند میر، امیر محمود (1370) تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب (ذیل تاریخ حبیب السیر). تصحیح محمد علی جراحی. تهران: انتشارات گستره.

روملو، حسن بیک (1357) احسن التواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: انتشارات بابک.

زرین کوب، عبدالحسین (1377) تاریخ در ترازو. تهران: انتشارات امیرکبیر.

سیوری. راجر (1372) ایران عصر صفوی. ترجمه کامبیز عزیزی. تهران: انتشارات مرکز.

طهماسب بن اسماعیل بن حیدری الصفوی (1363) تذکره شاه طهماسب. تهران: انتشارات شرق.

غفاری قزوینی، قاضی احمد (1343) تاریخ جهان آرا. تهران: چاپخانه نیکپو.

قزوینی اصفهانی، محمد یوسف (1380) ایران در زمان شاه صفی و شاه عبّاس دوم (حدیقه ششم از روضه هشتم خلد برین). تصحیح محمدرضا نصیری. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

گلچین معانی، احمد (1363) تاریخ تذکره‌های فارسی. تهران: انتشارات کتابخانه سنایی.

محیط طباطبایی، محمد (1354). قمی، قاضی احمد، مجله گوهر، شماره3.

مدرسی طباطبایی، حسین (1354) تذکره مشایخ قم. مجله بررسی‌های تاریخی (بخش ضمیمه). شماره 2.