بررسی افکار و اندیشه های مهدی قلی خان هدایت (مخبرالسلطنه) و رابطه ی آن با سنت، مذهب و مدرنیته

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشجوی دکترای تاریخ دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

حاج مهدی­­قلی­خان هدایت ملقب به مخبرالسلطنه (1242-1334خ) یکی از رجال بزرگ سیاسی- فرهنگی دوران معاصر است. حیات سیاسی- اجتماعی او آکنده از حوادث و دگرگونی­های مهم بود. مخبرالسلطنه حدود نیم قرن در تاریخ معاصر ایران نقش بارزی را ایفا نمود، به­ ویژه در سیر حوادث انقلاب مشروطه خدمات شایانی را انجام داد و در غالب کابینه­ها حضور داشت. وی زمانه­ی شش پادشاه از اواسط سلطنت ناصرالدین شاه تا اواسط سلطنت محمد رضا شاه پهلوی- را درک نموده و تا بالاترین سطوح سیاست و قدرت یعنی ریاست وزرایی پیش رفت. او به مسائل و موضوعات فرهنگی علاقمند بود و در این زمینه آثار و تألیفاتی چند از خود بر جای گذاشت. افکار و اندیشه­های او در رابطه با سنت، مذهب و مدرنیته قابل تأمل است و تأثیر آن را در اقدامات و عملکرد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی او می­توان مشاهده نمود. وی نگاهی نسبتاً میانه در رویارویی  و تقابل سنت و مدرنیته در عصر خود داشته است و انتخاب هر یک را به طور تام بر دیگری ترجیح نمی­داد. این نوشتار مبتنی بر تعاریف مفاهیم سنت و مدرنیته به بررسی افکار و اندیشه­های مخبرالسلطنه هدایت با تکیه بر منابع دست اول، اسناد، مدارک و تحقیقات جدید پرداخته و رابطه افکار و اندیشه­های وی را به لحاظ نظری با مضامین و مفاهیم سنت، مذهب و مدرنیته آشکار      می­سازد.

کلیدواژه‌ها


منابع

اسناد

اسنادی از فعالیت آزادی خواهان ایران در اروپا و استانبول (1359) ، به کوشش ایرج افشار، تهران: توس، چ اول.

اداره کل آرشیو اسناد و موزه (1378) ، دولتهای ایران از میرزا نصرالله خان مشیرالدوله تا میرحسین موسوی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی، چ اول.

 

کتاب ها

آبراهامیان، یرواند (1390) ، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نی، چ ششم.

آپتون، جوزف ام. (1361) ، نگرشی بر تاریخ ایران نوین، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نیلوفر، چ دوم.

احمدی، بابک (1374) ، مدرنیته و اندیشه انتقادی، تهران: مرکز ، چ دوم.

اسکندری، عباس (1361) ، تاریخ مفصل مشروطیت ایران یا کتاب آرزو، تهران: غزل، چ دوم.

بامداد، مهدی (1384) ، شرح رجال ایران 13و12و11 هجری شمسی، به تلخیص ذبیح الله علی‌زاده اشکوری، تهران: فردوسی، چ اول.

براون، ادوارد (1329) ، انقلاب ایران، ترجمه احمد پژوه، تهران: معرفت، چ اول.

بلوشر، ویبرت فون (1363) ، سفرنامه بلوشر، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چ اول.

بهار، محمد تقی (1357) ، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران ، ج اول، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی با همکاری مؤسسه امیرکبیر، چ سوم.

بهنام، جمشید (1383) ، ایرانیان و اندیشه تجدد، تهران: فرزان روز،چ دوم.

جهانبگلو، رامین (1385) ، مدرن‌ها، تهران: مرکز، چ سوم.

............................ (1384)، ایران در جستجوی مدرنیته: بیست گفتگو بی بی سی با صاحبنظران ایرانی، تهران: مرکز، چ اول.

دولت آبادی، یحیی (1363) ، حیات یحیی، ج دوم، تهران: عطار و فردوسی، چ دوم.

دهخدا، علی اکبر (1377)، لغت نامه دهخدا، ج نهم (زراد- شمس) و ج سیزدهم (گیاه - معتم)، تهران: دانشگاه تهران، چ دوم از دوره جدید.

رحمانیان، داریوش (1379) ، چالش چمهوری و سلطنت در ایران: زوال قاجار و روی کار آمدن رضاشاه، تهران: مرکز، چ اول.

زیبا کلام، صادق (1387) ، سنت و مدرنیته: ریشه یابی علل ناکامی اصلاحات و نوسازی سیاسی در ایران عصر قاجار، تهران: روزنه، چ ششم.

سجادی، جمال (1391) ، تاریخ تحول و جریان‌های فکری آموزش و پرورش ایران در روزگار قاجار همراه با بررسی اندیشه‌های مهدی قلی هدایت (مخبرالسلطنه)، تهران: رسانش نوین، چ اول.

سلیمانی، کریم (1363) ، القاب رجال دورۀ قاجاریه، با مقدمه ایرج افشار، تهران: نی، چ اول.

شجیعی، زهرا (1362)، نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، ج سوم، تهران: سخن، چ اول.

شمیم، علی اصغر (1342) ، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران:علمی، چ اول.

صالحی، نصرالله (1387)، اندیشهً تجدد و ترقی در عصر بحران (1299-1288/1331-1327)، تهران: طهوری، چ اول.

صفایی، ابراهیم (1357) ، ده نفر پیشتاز، تهران: بی جا.

.......................... (1363) ، رهبران مشروطه، ج دوم، تهران: جاویدان، چ دوم.

کرمانی، ناظم الاسلام (1363) ، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی اکبر سعیدی سیرجانی، بخش دوم، ج چهارم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، چ دوم.

کسروی، احمد (2536) ، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران: امیرکبیر، چ سیزدهم.. 

کسرائی، محمد سالار (1379) ، چالش سنت و مدرنیته در ایران از مشروطه تا 1320، تهران: مرکز، چ اول.

گیدنز، آنتونی ( 1379)، جهان رها شده:گفتارهایی درباره یکپارچگی جهان، ترجمه علی اصغر سعیدی، یوسف حاجی عبدالوهاب،تهران: علم و ادب. چ اول.

........................... (1377)، پیامدهای مدرنیت، ترجمة محسن ثلاثی، تهران، نشر مرکز، 1377.

طباطبایی، جواد (1383) ، زوال اندیشۀ سیاسی در ایران، تهران: کویر، چ چهارم.

............................... (1384) ، تأملی درباره ایران ( جلد دوم نظریۀ حکومت قانون در ایران/ مکتب تبریز و مبانی تجددخواهی)، تبریز: ستوده.

عاقلی، باقر (1374) ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی، ج اول، تهران: نشر گفتار، چ سوم.

.................... (1380) ، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج سوم، تهران: نشر گفتار با همکاری نشرعلم، چ اول.

علوی، ابوالحسن (1363) ، رجال عصر مشروطیت، به کوشش و بازخوانی حبیب یغمائی و ایرج افشار، تهران: اساطیر، چ اول.

محبوبی اردکانی، حسین (1354) ، تاریخ موًسسات تمدنی جدید در ایران، ج اول، تهران: دانشگاه تهران، چ اول.

............................................ (2537) ، تاریخ موًسسات تمدنی جدید در ایران، ج دوم ، تهران: دانشگاه تهران، چ اول.

مستوفی، عبدالله (1329) ، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، ج دوم، تهران: علمی، اول.

............................. (1363) ، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، ج دوم، تهران: زوار، چ سوم.

مکی، حسین (1362)، تاریخ بیست سالۀ ایران، ج چهارم، تهران: نشر، چ دوم.

ملک‌ زاده، مهدی (1363) ، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج اول، دوم و سوم، چهارم و پنجم، تهران: علمی، چ دوم.

میرسپاسی، علی (1384) ، تأملی در مدرنیته ایرانی: بحثی درباره گفتمانهای روشنفکری و ساست مدرنیزاسیون در ایران، ترجمه جلال توکلیان، تهران: طرح نو، چ اول.

میلانی، عباس (1380) ، مجموعه مقالات تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران: اختران، چ دوم.

نجمی، ناصر (1373) ، بازیگران سیاسی عصر رضاشاهی و محمدرشا شاهی، تهران: انیشتین، چ اول.

نوائی، عبدالحسین (2535) ، دولتهای ایران از آغاز مشروطیت تا اولتیماتوم، تهران: بابک، چ اول.

نوذری، حسینعلی - ترجمه و تدوین- (1379) ، مدرنیته و مدرنیسم: مجموعه مقالاتی درسیاست، فرهنگ و نظریه های اجتماعی، تهران: نقش جهان، چ اول.

هدایت، مهدی قلی (1325) ، افکار امم، تهران: علمی، چ دوم.

................................ (1344) ، خاطرات و خطرات: توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دوره زندگی من، تهران: زوار، چ دوم.

............................... (1368) ، سفرنامه مکه، تهران: تیراژه، چ اول.

............................... (1363) ،گزارش ایران، ج سوم و چهارم، تهران: نقره، چ دوم.

............................... (1363) ، طلوع مشروطیت، به کوشش امیر اسماعیلی، تهران: جام، چ اول.

................................ (1387) ، تحفه‌ی مخبری یا کار بیکاری ، به تصحیح و اهتمام محسن معینی، تهران: چشمه، چ اول.

 

مجلات

آقاجری، هاشم (1380) ، دیالوگ سنت و مدرنیته، بازتاب اندیشه، ش17.

جاودان، محمد (1392) ، تحلیل و بررسی اصطلاح سنت در نظر سنت گرایان، فصلنامه علمی – پژوهشی اندیشه نوین دینی، س9، ش32.

خرمشاد، محمد بافر، سرپرست سادات، ابراهیم (1390)، بازاندیشی در ابعاد و گستره مفهوم سنت، دانش سیاسی، س 7، ش 1.

خسرو پناه، محمد حسین (1377)، مدبرالممالک هرندی و رویارویی سنت و مدرنیته در ایران، گفتگو، شماره 2.

درخشه، جلال؛ جهان‌بین، فرزاد (1388)، بررسی رویکردها در ارتباط با نسبت دین و عناصر مدرنیته در دوره مشروطیت. پژوهشنامه علوم سیاسی، س 4، ش 3.

رجب‌زاده، هاشم (1368) ، ژاپنی که مخبرالسلطنه هدایت دید، ایران شناسی، ش 2.

رهبری، مهدی (1387) ، روحانیت، انقلاب مشروطه و ستیز میان سنت و تجدد، دانش سیاسی، ش 7.

روشنفکر، محمد مهدی (1388)، نواندیشان عصر قاجار؛ سیری تحلیلی در فرایند اصلاح‌طلبی و نواندیشی دوران قاجاریه، زمانه، س8، ش 81.

زیباکلام، صادق (1379)، حاکمیت قاجارها، امیرکبیر و اصلاحات. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش 50.

توانی، علیرضا (1391) ، تبیین ریشه‌های اجتماعی اقتصادی انقلاب مشروطه، تحفیفات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س2، ش 2.

وکیلی، هادی (1379) ، مهدی قلی مخبرالسلطنه هدایت و سیاست فرهنگی عصررضاشاه، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، ش 2 و1.

یزدانی، عباس (1389)، رابطه بین دین و مدرنیته، تعارض یا سازگاری؟ الهیات تطبیقی (علمی پژوهشی)، س اول، ش سوم.

پایان نامه

ایرج کاردان (1385)، نقش مخبرالسلطنه هدایت در سیاست معاصر ایران، پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ گرایش ایران اسلامی، به راهنمایی و مشاوره: غلامحسین زرگری‌نژاد و محمد ابراهیم باستانی پاریزی، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.