جغرافیای اقتصادی ارمینیه از منظر مورخان و جغرافی‌نویسان مسلمان «قرن 1- 7ﻫ . ق»

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه لرستان

2 استادیار دانشگاه لرستان

چکیده

ارمینیه به عنوان یکی از مهم­ترین بخش­های منطقۀ قفقاز به علت قرار داشتن بر سر راه جاده ابریشم و مرزهای جهان اسلام با دارالکفر، همواره نقش بارزی در تاریخ تحولات این منطقه ایفاء نموده است. با وجود این­که ضعف ناشی از نبود مدارک و اسناد آماری در تاریخ­نگاری اسلامی همواره یکی از موانع عمده برای تشریح جغرافیای اقتصادی ارمنستان و دیگر مناطق مختلف تحت سیطرۀ جهان اسلام بوده است؛ اما اشارات اجمالی و گاه ناچیز جغرافی­دانان و سفرنامه‌نویسان ایرانی و مسلمان نیز نتوانسته این ضعف موجود را مرتفع نماید. این پژوهش درصدد است تا با رویکردی توصیفی و تحلیلی که اساس آن بررسی آثار جغرافی­نویسان و مورخان ایرانی و عرب قرون اولیه هجری است، ضمن بررسی جغرافیای اقتصادی این منطقه، به شناسایی و تبیین عوامل اثرگذار بر این قضیه بپردازد. یافته­های تحقیق نشان می­دهد که با وجود تهاجم پیاپی اقوام بیگانه به سرزمین ارمینیه و تأثیرات مخرّب آن در اقتصاد این منطقه؛ اما برخی ویژگی­های اقلیمی و طبیعی مساعد هم­چون وجود دشت­های وسیع و حاصل­خیز، ناهمواری­های بسیار مرتفع و غنی از معادن، دریاچه­ها و رودهای گوناگون سبب شده است تا زمینه­های لازم جهت تولید انواع صنایع دستی، محصولات کشاورزی و باغی، پرورش کرم ابریشم، پرورش دام و حیوانات بارکش قوی و زیستِ برخی گونه­های نادر ماهیان آبزی و صدور آنها به دیگر مناطق جهان اسلام و شکوفایی اقتصادی و توسعه بازرگانی و تجاری ارمینیه گردد.

کلیدواژه‌ها


منابع

ابن بطوطه، ابى عبدالله محمد بن ابراهیم (1418ق) رحله ابن بطوطه، بیروت: دارصادر.

ابن اثیر، عزالدین علی (1386ق) الکامل فی التاریخ، تصحیح کارل یوهانس تورنبرگ، بیروت، دارصادر.

ابن فقیه، احمد بن محمد بن اسحاق‏ (1885) مختصرکتاب البلدان، لیدن: بریل.

ابن حوقل، محمد بن علی (1967) صوره الارض، لیدن: بریل.

ابن خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله (1889) المسالک و الممالک، لیدن: بریل.

ابن رسته، احمد بن عمر (1892) الاعلاق النفیسه، لیدن: بریل.

ابن مسکویه، ابوعلی ‌احمد (1424ق) تجارب الامم و تعاقب‌ الهمم، تحقیق سید کسروی حسن، بیروت: دارالکتب العلمیه.

ابوالفداء، عمادالدین اسماعیل بن علی (1840) تقویم البلدان، اعتنی بتصحیحه ماک کوکین دیسلان، پاریس: دارالطباعه السلطانیه.

اصطخری، ابواسحق ابراهیم (1373) ممالک و مسالک، ترجمه محمد بن اسعد بن عبدالله تستری، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.

ادریسى، ابوعبدالله محمد بن محمد (1409ق‏)‏‏‏ نزهةالمشتاق فى اختراق الآفاق‏، ج1-2، بیروت‏: عالم الکتب‏.

بغدادی، صفی الدین عبدالحق (1412ق.) مراصد الاطلاع علی اسماء الامنکه و البقاع، جء1-3، مکان چاپ: بیروت: دارالجیل.

بلاذرى، ابوالحسن احمد‏ (1337) فتوح البلدان، ترجمه محمد توکل، تهران‏: نشرنقره‏.

جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368)، اشکال العالم، ترجمه علی بن عبدالسلام بن کاتب، مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، مشهد: انتشارات آستان قدس.

حافظ ابرو، شهاب الدین عبد الله خوافى (1375)‏ جغرافیاى حافظ ابرو، ج1-3، تهران: میراث مکتوب.

حدود العالم من المشرق  الی المغرب (1362) به کوشش منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری.

حسینی، صدرالدین ابوالفوارس (1933) اخبارالدوله السلجوقیه، تصحیح محمد شفیع، لاهور.

حموى‏، یاقوت (1362) برگزیده مشترک، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران‏: امیرکبیر.

حموى‏، یاقوت (1383) معجم البلدان، ج1-2، تهران‏: سازمان میراث فرهنگى.

خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین (1380) تاریخ حبیب السیر، ج1-4، تهران: خیام‏.

دمشقى‏، شمس‌الدین محمد (1382) نخبه الدهرفى عجائب البر و البحر، تهران: اساطیر.

دهخدا، علی اکبر (1372) لغت نامه دهخدا، ج7، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

عمادالدین کاتب الاصفهانی (1318ق) زبده النصره و عصره الفطره، اختصره الفتح بن علی البنداری، قاهره: دارالکتب العربیه.

فطرس، محمد حسن (مرداد و شهریور 1368) «جغرافیای اقتصادی و اهمیت آن در برنامه ریزی توسعه»، فصلنامه اطلاعات سیاسی و اقتصادی، شماره 30، ص50-53.

قبادیانى، ناصرخسرو (1381) سفرنامه، تهران‏: انتشارات زوار.

 

 

قدامه بن جعفر (1981) الخراج و صناعة الکتابه، بغداد: دارالرشید للنشر.

قزوینى، زکریا بن محمد بن محمود (1373)، آثار البلاد و اخبار العباد، تهران‏: امیر کبیر.

کسروی، احمد (1377) شهریاران گمنام، تهران: جامی.

مجمل التواریخ و القصص (1318) تصحیح محمدتقی بهار، تهران: کلاله خاور.

مسعودی، علی‌بن‌حسین، (1409) مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: دارالفکر.

________________ (1421) التنبیه و الاشراف، بیروت: دار و مکتبه الهلال.

مستوفى‏، حمدالله (1362) نزهه القلوب، تصحیح و تحقیق گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.

مطیعی لنگرودی، سید حسن (1390) جغرافیای اقتصادی ایران «کشاورزی، صنعت و خدمات»، مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.

مقدسى، أبو عبدالله محمد بن أحمد (1411ق) احسن التقاسیم فى معرفه الاقالیم، القاهره: ‏مکتبه مدبولى‏.

منجم باشی، احمد بن لطف الله (1963) فصول من تاریخ الباب و شروان، اعتنی بنشرها و التعلیق علیها و. مینورسکی، مسکو.

 مینورسکی، و. (1375) پژوهش‌هایی در تاریخ قفقاز، تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی.

 نیشابوری، ظهیرالدین (1332) سلجوقنامه، به اهتمام اسماعیل افشار، تهران: ابن سینا.

عقوبى، احمد بن ابى یعقوب‏ (1422ق) البلدان، بیروت: دارالکتب العلمیه‏.