نفوذ غرب در نقّاشی ایران از ابتدای حکومت قاجار تا پایان عصر ناصری

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی از دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

دوره‌ی قاجار یکی از مهم ترین مقاطع هنری ایران محسوب می‌گردد، چراکه تأثیر پذیری از هنر غرب به ویژه در نقّاشی به صورت محسوسی بروز یافت. با وجود اینکه هنر نقّاشی در دوره­ی قاجار تا حد زیادی بر اساس بنیادهای هنری عصر صفوی استوار شده بود، در برابر وجوه متنوع هنر غرب که تا حد بسیار زیادی به صورت ظاهری دریافت می­گردید، تحت تاثیر قرار گرفت. در این بین تلاش هم­زمان و درعین حال متناقض برای تقلید از سنت­های درباری و متعاقبا دستاوردهای غربی آغاز شد که نتیجه آن نه تنها بازگشت صحیح و مستقل به روش های سنتی نبود، بلکه هنرمندان و حامیان آنان نیز در فراگیری صحیح و کامل دستاوردهای غربی نیز چندان موفقیتی به دست نیاوردند و صرفا نمود بصریِ آن به صورت التقاطی سطحی در آثار هنری و ثمره‌ی آن کاهش تدریجیِ اسلوب ایرانی و گرته برداری از آثار نقاشّان رنسانس از سوی هنرمندان ایرانی و ایجاد سبک­هایی تلفیقی به ویژه در عصر ناصری بود. پژوهش حاضر بر آن است تا با روش توصیفی- تحلیلی و تکیه بر تحقیقات جدید به بررسی روند نفوذ سبک­های غربی در نقّاشی ایران از ابتدای دوره قاجار (1210ق/ 1795م.) تا پایان عصر حکومت ناصرالدین­شاه (1313ق/ 1895م.) و متعاقبا رویکرد پادشاهان قاجار و نقّاشان درباری پرداخته و آن را مورد بررسی و تحلیل قرار دهد.

کلیدواژه‌ها


آرین پور، یحیی، (1350)، از صبا تا نیما، ج 1، تهران: شرکت سهامی کتاب های جیبی.

آژند، یعقوب، (1385)، مکتب نگارگری اصفهان، تهران: فرهنگستان هنر.

آژند، یعقوب، (1391)، از کارگاه تا دانشگاه، تهران: متن.

آژند، یعقوب، (1390)، میرزا محمدخان غفاری کمال الملک، تهران: امیرکبیر.

آغداشلو، آیدین،(1378) «خاستگاه کمال‌الملک»، یادنامه کمال‌الملک، به کوشش علی دهباشی، تهران: به دید، 174-161.

احمد پناهی، (1376)، محمد، قائم مقام فراهانی، تهران، ندا.

ادیب برومند، عبدالعلی، (1376)، «دو هنرمند نقاش و چند خاندان هنرمند اصفهانی»، وقف میراث جاودان، شماره 20 و 19: 235-230.

اسکارچیا، روبرتو، (1376)، هنر صفوی، زند و قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران: مولی.

اسکندری، ایرج، (1362)، «کمال‌الملک و تحولات نقاشی معاصر ایران»، قاموس، شماره 3: 114-103.

اصفهانیان، کریم، (1385)، اسناد تاریخی خاندان غفاری، ج 2، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.

افشار مهاجر، کامران، (1384)، هنرمند ایرانی و مدرنیسم، تهران: دانشگاه هنر.

افضل‌الملک، غلامحسین، (1361)، افضل‌التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، تهران: تاریخ ایران.

براون، ادوارد گرانویل، (1381)، یک سال در میان ایرانیان، ترجمه مانی صالحی علامه، تهران، ماه ریز.

برخواه، انیسه، (1390)، «صنیع‌الملک موسس نخستین هنرستان نقاشی در ایران»، آموزش هنر، شماره 26: 31-25.

بیانی، خانبابا، (1375)، پنجاه سال تاریخ ناصری، ج 1، تهران: علم.

پاکباز، رویین، (1391)، دایره المعارف هنر، تهران: فرهنگ معاصر.

پاکباز، رویین، (1378)، «کمال‌الملک سنت‌شکن بزرگ»، یادنامه کمال‌الملک، به کوشش علی دهباشی، تهران: به دید، 192-187.

پاکباز، رویین، (1390)، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز، تهران: زرین و سیمین.

پرهام، سیروس، (1383)، «صنیع‌الملک؛ زندگی پربار و مرگی خاموش»، خیال، شماره 9: 103-96.

تورنتن، لین، (1374)، تصاویری از ایران، ترجمه مینا نوایی، تهران: دفتر پژوهش های فرهنگی.

جعفری، پرستو، (1387)، «نقاشی ایران از دوره تیموری تا پایان قاجار؛ نگاه به بنیان های نوگرایی نقاشی ایران»، کتاب ماه هنر، شماره 126: 71-60.

جلالی جعفری، (1382)، بهنام، نقاشی قاجاریه؛ نقد زیباشناسی، تهران، کاوش قلم.

حسینی، مهدی، (1371)، «نگارگری در دوره زند و قاجار»، هنر، شماره 22: 70-49.

حسینی، مهدی، (1377)، «میرزا ابوالحسن غفاری»، هنر، شماره 35: 84-75.

خواجه احمد عطاردی، علیرضا، (1377) «محمود خان ملک الشعرا»، هنر، شماره 38: 118-105.

 

 

دوئوسه، لویی امیل، (1354)، سفری به ایران، ترجمه منوچهر فرمانفرمایان، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

دوسرسی، (1390)، ایران در 1840-1839، ترجمه احسان اشراقی، تهران: سخن.

دیولافوا، ژان، (1390)، سفرنامه مادام دیولافوا، ترجمه همایون فره وشی، تهران: دنیای کتاب.

ذکاء، یحیی (الف)، (1354)، «محمد زمان»، نگاهی به نگارگران ایران در سده های دوازدهم و سیزدهم هجری، ج 1، تهران: دفتر مخصوص، 58-38.

ذکاء، یحیی (ب)، (1354)، «محمد خان ملک الشعرا»، نگاهی به نگارگران ایران در سده های دوازدهم و سیزدهم هجری، ج 1، تهران: دفتر مخصوص، 88-82.

ذکاء، یحیی، (1376)، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، تهران: علمی و فرهنگی.

ذکاء، یحیی، (1382)، زندگی و آثار صنیع الملک، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

رابینسون، ب.و، (1354)، «نگارگران دربار فتحعلیشاه»، ترجمه کلود عباسی، نگاهی به نگارگران ایران در سده های دوازدهم و سیزدهم هجری، ج 1، تهران: دفتر مخصوص، 28-7.

رجبی، روح الله، (1389)، «سیر غرب زدگی در نقاشی معاصر ایران»، زمانه، شماره 93: 21-20.

ریشار، یان، (1369)، ایران و اقتباس های فرهنگی شرق از مغرب زمین، ترجمه ابوالحسن سرو مقدم، مشهد: آستان قدس رضوی.

ساسانی، خان ملک، (بی تا)، دست پنهان؛ سیاست انگلیس در ایران، تهران: اسپندار.

سپهر، عبدالحسین خان، (1386)، مرآت الوقایع مظفری، ج 1، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: میراث مکتوب، 1386.

سرابی، حسین بن عبدالله، (1361)، سفرنامه فرخ خان امین الدوله، به کوشش قدرت الله شوکتی، تهران: اساطیر.

سهیلی خوانساری، احمد، (1368)، کمال هنر؛ احوال و آثار محمد غفاری کمال الملک، تهران: علمی.

شریف زاده، سید عبدالمجید، (1375)، تاریخ نگارگری در ایران، تهران: حوزه هنری.

شریف زاده، سید عبدالمجید، (1381)، دیوارنگاری در ایران، تهران: میراث فرهنگی.

شیل، مری، (1368)، خاطرات لیدی شیل، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نشرنو.

عالی افندی، مصطفی، (1369)، مناقب هنروران، ترجمه توفیق هاشم پورسبحانی، تهران: سروش.

عین السلطنه، قهرمان میرزا سالور، (1374)، روزنامه خاطرات عین السلطنه، ج 10، تهران: اساطیر.

غفاری، میرزا ابواحسم خان، (1370)، روزنامه دولت علیه ایران، ج 1، تهران، کتابخانه جمهوری اسلامی ایران.

غنی، قاسم، (1378)، «خاطراتی از کمال الملک»، یادنامه کمال الملک، به کوشش علی دهباشی، تهران: به دید، 135-117.

فدوی، محمد، (1386)، تصویر سازی در عصر صفویه و قاجار، تهران: دانشگاه تهران.

فروغی، محمدعلی، (1368)، «یاد کمال الملک»، کمال الملک، تهران: هیرمند، 34-7.

فلاندن، اوژن، (2536)، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمه حسین نورصادقی، تهران: اشراقی.

فلسفی، نصرالله، (1316)، تاریخ روابط ایران و اروپا در دوره صفویه، تهران: ایران.

 

 

فلور، ویلم، (1356)، اولین سفرای ایران و هند، به کوشش داریوش مجلسی و حسین ابوترابیان، تهران: کتابخانه طهوری.

فلور، ویلم، (1381)، نقاشی و نقاشان دوره قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران: شاهسون،.

فیگوئرا، دن گارسیا دسیلوا، (1363)، سفرنامه دن گارسیا، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.

کرمانی، مجد الاسلام، (1328)، «محصلین ایران در اروپا»، آموزش و پرورش، شماره 1: 44-36.

کریمیان، حسن، (1386)، «تحولات ایران عصر صفوی و نمود ان در هنر نگارگری»، مطالعات هنر اسلامی، شماره 7: 88-65.

کریم زاده تبریزی، (1376)، محمدعلی، احوال و آثار نقاشان قدیم ایران، ج 1، تهران: مستوفی.

کعبی پور، محبوبه، (1382)، «زندگی و آثار محمود خان ملک الشعرا و بررسی تابلو استنساخ»، هنر، 1382، شماره 56: 103-86.

کمالی، علیرضا، (1385)، مروری بر تحولات دیوارنگاری در ایران، تهران: زهره.

کونل، ارنست، (1335)، هنر اسلامی، ترجمه هوشنگ طاهری، تهران: توس.

گری، بازیل، (2535)، نگاهی به نگارگری در ایران، ترجمه فیروز شیروانلو، تهران: توس.

گل محمدی، جواد، (1356)، «ویژگی های نقاشی مکتب اصفهان»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره 98 و 97: 336-325.

لوسی اسمیت، ادوارد، (1381)، فرهنگ اصطلاحات هنری، ترجمه فرهاد گشایش، تهران: عفاف.

محبوبی اردکانی، حسین، (2535)، مقدمه ای در باب آشنایی ایران با مظاهر تمدن غربی، تهران: فرهنگ و هنر.

محمد حسن، زکی، (1364)، تاریخ نقاشی در ایران، ترجمه ابوالقاسم سحاب، تهران، سحاب.

مسکوب، شاهرخ، (1378)، «درباره تاریخ نقاشی»، ایران نامه، شماره 67: 422-405.

مصطفوی، محمد تقی، (1378)، «چند نسل هنرمند در یک دوران چند صد ساله کاشان»، یادنامه کمال الملک، به کوشش علی دهباشی، تهران: به دید، 228-221.

معیرالممالک، دوستعلی خان، (1390)، رجال عصر ناصری، تهران: تاریخ ایران.

ممتحن الدوله، مهدی بن رضاقلی، (1362)، خاطرات ممتحن الدوله، به کوشش حسنقلی خان شقاقی، تهران: امیرکبیر.

میرزایی مهر، علی اصغر، (1384)، «کمال الملک؛ کمال منظره‌سازی در عهد قاجار»، خیال شرقی، شماره 2: 49-42.

میناسیان، لئون، (1356)، «استاد میناس، نقاش مشهور جلفا»، هنر و مردم، شماره 179: 30-28.

ناصرالدین شاه قاجار، (1362)، سفرنامه ناصرالدین شاه به فرنگ، با مقدمه عبدالله مستوفی، تهران: بهارستان.

ناصرالدین شاه قاجار، (1379)،روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر دوم به فرنگستان، به کوشش فاطمه قاضی‌ها، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.

 

 

 

ناصرالدین شاه قاجار، (1369)، روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه در سفر سوم فرنگستان، ج 1، به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، تهران: رسا.

نامی، میرزا صادق، (1363)، تاریخ دلگشا، تهران: نفیسی.

نجمی، ناصر، (1368)، کمال الملک، تهران: جانزاده.

نصری، عبدالله، (1381)، رویارویی با تجدد، ج 1، تهران: علم.

هادی، محمد، (1366)، «مروری بر آثار و احوال محمد خان ملک الشعرا»، هنر، شماره 14: 51-32.

Amanat, Abbas, (2001), “The Kayanid crown and Qajar reclaiming of royal authority”, Iranian Studies, Vol 34: 17-30.

Atil, Esin, (1978), The Brush of The Master Drawing From Iran and India, SmitsonianInstituationWashington.D.C.

Azizi, Farzaneh, (2010), “Government- Sponsored Iranian Medical Students Abroad (1811–1935)”, Iranian Studies, Vol 43: 349-363.

Behdad, Ali, (2011), “The power‐ful art of Qajar photography: orientalism and (self)‐orientalizing in nineteenth‐century Iran”, Iranian Studies, Vol 34: 141-151.

Canby, Shila, (1999), The Golden Age of Persian, Art the British Museum Press, 1999.

Cook, John, (1970), Voyages and Travels Through the Russian Empire, Tartary and Part of the Kingdom of Persia, Edinburgh.

Diba, Layla, (1989), Persian in the Eighteenth Century: Tradition and Transmission, Muqarnas VI An Annual on Islamic Art and Architecture, Oleg Grabar, Ed.Leiden, E.J. Brill.

Diba, Layla, (2001), “Invested with life: wall painting and imagery before the Qajars”, Iranian Studies, Vol 34: 5-16.

Diba, Layla, (2013), “Qajar Photography and its Relationship to Iranian Art: A Reassessment”, History of Photography, Vol 37: 85-98.

Falk, s.j, (1972), Qajar Painting, London, Faber.

Floor, W, (1989), Dutch Painter in Iran, Vol 8, Persian.

Koosha, Kefayat, (2001), “The Migration of Persian Artists to India in the Safavid Period”,Tavoos Art Quarterly, Vol 8: 1-17. 

Lockhart, L, (1983), Nadir shah: A Critical Study Based Mainly Upon Contemporary Sources, London.

Robinson, B. W, (1958), A Descriptive Catalogue of the Persian Painting in the Bodleian Library, Oxford, Clarener Press.

Robinson, B. W, (1983), "Persian Royal Portraiture and the Qajars," Qajar Iran: Political, Social and Cultural Changes, C. E. Bosworth and C. Hillenbrand, Edinburgh.

 

 

 

Scarce, Jennifer, (2007), “Entertainments East and West—Three Encounters between Iranians and Europeans during the Qajar Period (1786–1925)”, Iranian Studies, Vol 4: 455-466.

Skelton, (2000), Persian Painting, New York, Hillenbrand.

Stchoukine, ivan, (1964), Les Peintures des Manuscrit de Shah Abbas Ier a la Fin des Safavis, Paris.

Tailor, Alis, (1995), Book of Isfahan (Diversity and Identity in Seventeenth Century Persian), The Paul Getty Musum, Milhbu California.

Thornton, Lynne, (1985),Women as Portrayed in Orientalist Painting, Paris, ACR Edition.

Titely, N, (1983), Persian Miniature Painting, London, British Library.