جایگاه اشکانیان ارمنستان در روابط شاهنشاهی ساسانی با امپراتوری روم در سدۀ سوم میلادی

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ دانشگاه تهران

2 دانشجوی دکتری تاریخ دانشگاه تهران

چکیده

اشکانیان ارمنستان در دوران شاهنشاهی اشکانی به‌‌دلیل قرابت سببی و نسبی که با فرمانروایان ایران داشتند و همواره متحد ایران دربرابرِ روم بودند؛ اما با سقوط اشکانیان و روی‌ کار آمدن ساسانیان در ایران فصل جدیدی در روابط ارمنستان با ایران و روم آغاز شد. برخلافِ دوران پیش‌از آن، که اشکانیان ارمنستان همواره در نزاع بین ایران و روم در صف مقدم مقابله با نفوذ امپراتوری روم بودند، این بار با سقوط اشکانیانِ ایران و روی کار آمدن خاندان ساسانی، از درِ اتحاد با دشمنان ساسانیان درآمدند. در این میان، ساسانیان نیز سیاست پرتنشی را نسبت‌به ارمنستان در مقابله با امپراتوری روم در پیش گرفتند که در ابتدا منجر به جنگ‌های ‌‌‌‌پی‌درپی اردشیر بابکان و جانشینش، شاپور یکم با امپراتوری روم بر سر ارمنستان شد که درنهایت، به موفقیت شاپور در به زیر سلطه درآوردن ارمنستان انجامید. به‌گونه‌‌‌ای که از اواسط نیمۀ سدۀ سوم میلادی، ارمنستان تبدل به مرکز فرماندهی نیروهای ساسانی در جنگ با روم شد. در این دوران، شاهان اشکانی ارمنستان برای درامان‌ماندن از گزند احتمالیِ ساسانیان، به امپراتوری روم پناهنده شدند و از جانب روم بر بخش‌هایی از ارمنستان غربی که زیر سلطۀ روم باقی مانده بود، به‌عنوان شاهان دست‌نشاندۀ روم حکومت ‌‌می‌کردند. نفوذ اشکانیان در ارمنستان تا بدان‌جا بود که پس‌از شکست شاهنشاه نرسه از امپراتوری روم در پایان سدۀ سوم، خواستار پذیرش و رجعت دوبارۀ تیرداد، شاهزادۀ اشکانی شدند که پیش‌از این ازدستِ نیروهای ساسانی به امپراتوری روم پناهنده شده بود.

کلیدواژه‌ها


پاسدرماجیان، هراند، (1369)، تاریخ ارمنستان، ترجمۀ محمد قاضی، تهران: زرین.

پاکزادیان، حسن، (1384)، تاریخ و گاه‌شماری در سکه‌های ساسانی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

دریایی، تورج، (1383)، شاهنشاهی ساسانی، ترجمۀ مرتضی ثاقب‌فر، تهران: ققنوس.

زرین‌کوب، روزبه، (1393)، «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ جامع ایران، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دائره المعارف اسلامی، صص461-574.

شیپمان، کلاوس، (1384)، مبانی تاریخ ساسانیان، ترجمۀ کیکاوس جهانداری، تهران: فرزان روز.

سارگسیان،ک، خ و دیگران، (1360)، تاریخ ارمنستان، ترجمۀ گرمانیک، جلد اول، بی‌نا: تهران.

طبری، محمد بن جریر، 1375، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، ج2، تهران: اساطیر.

فرای، ریچارد، (1380)، تاریخ باستانی ایران، ترجمۀ مسعود رجب نیا، تهران: علمی و فرهنگی. 

فرای، ریچارد، (1387)، «تاریخ سیاسی ساسانیان»، تاریخ ایران کمبریج، (ج3 قسمت سوم)، ترجمۀ تیمور قادری، تهران: مهتاب.

کارنامه اردشیر بابکان، (1354)، ترجمۀ بهرام فره وشی، تهران: دانشگاه تهران.

کریستنسن، آرتور، (1383)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: زرین.

لوکونین، و.گ.، (1350)، تمدن ایران ساسانی، ترجمۀ عنایت الله رضا، تهران: بنگاه ترجه و نشر کتاب.

ولسکی، یوزف، (1383)، شاهنشاهی اشکانی، ترجمۀ مرتضی ثاقب فر، تهران: ققنوس. 

یعقوبی، ابن‌واضح، (1382)، تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمد ابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی. 

Adalian, R.P. (2010), Historical Dictionary of Armenia, Scarecrow Press.

 

 

 

Agathangelos ,(1976), History of the Armenians, translated by R.W.Thomson, Albany.

Ammianus Marcellinus, (1950), Roman History, translated by j.c. Rolf, (Loib Classical Library)  

Baldus, H.R., (1971), Uranius Antonius: Münzprägung und Geschichte, Antiquitas, series 3, 11, Bonn.

Barnes,T.D. (1982),The New Empire of Diocletian and Constantine, Cambridge MA. 

Barnes,T.D. (1981), Constantine and Eusebius, Cambridge MA. 

Back,. M., (1978) , Die sassanidischen Staatsinschriften: Studien zur Orthographie und Phonologie des Mittlpersischen der Inschriften, Acta Iranica 18, Tehran and Liège.

Bournoution, George,(1995), A History Of The Armenian People , voume1, California, mazda publishers. 

Bowman, Alan K. (2005), "Diocletian and the First Tetrarchy" (CAH), 73, pp.284-305

Chahim, M., (2001), The Kingdom of Armenia, London, Routledge.  

Chaumont .M.L.,(1968), “Les grands rois sassanides d’Arménie (IIIème siècle ap. J.-C.),” in Mélanges Ghirshman III, Iranica Antiqua 8, pp. 81-93

Chaumont, M. L, (1969), Recherches sur l’histoire d’Armenie: De l’avenement des Sassanides a la conversion du royaume,paris.

Chaumont, .M.L., (1973), “Conquêtes sassanides et propagande mazdéenne,” Historia 22,  pp. 664-710

Chaumont, M.L. , (1976), Armenia between Rome and Iran I: the advent of Augustus to the accession of Diocletian from Aufstieg und Niedergang der Welt Römischen II.

Chaumont,M.L.,(1986),"Armenia and Iran II.The Pre-Islamic Period", Encyclopaedia Iranica, Vol.II, Fasc.4, pp. 418-438.

 

 

Dignas ,B. and Winter ,E.,(2007), Rome and Persia in Late Antiquity: Neighbours and Rivals. Cambridge and New York: Cambridge University Press.

Dio Cassius, (1955) ,Roman history , translated by Earnest Cavary , Harvard University .  

 

Elishe, 1982 , History of Vardan and Armenian War , translated and commentary by Robert W. Thomson, Harvard University Press .

Ensslin,.W.,(1949), Zu den Kriegen des Sassaniden Schapur I., Sb. der Bayerischen Akademie der Wissenschaften, phil.-hist. Kl., Jahrgang 1947, Heft 5, Munich.

Erdkamp .p.,(2010),  A Companion to the Roman Army, Publisher by John Wiley & Sons.

Eutropius,(1853), Abridgement of Roman History, translated, with notes, by the Rev. John Selby Watson, London.

Fray R.N.,(1983),”The political History of Iran Under The Sasanians”, The Cambridge History of Iran,ed. E. Yarshater,Vol 3(1), pp.116-180

Henning,.W.B.,(1977), “The Great Inscription of Šāpur I,” BSO(A)S 9/4, 1939, pp. 823-49; repr. in W. B. Henning Selected Papers I, Acta Iranica 14, Tehran and Liège,  pp. 601-28.

Herodian,(1970) , History of the Empire , Vol II (book 5-8) , loebclassical library, London and New York.  

Hovannisian, R.G. , (2004)  The Armenian People From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century, Palgrave Macmillan.

Humbach H. and P.O. Skjærvø, (1983), The Sassanian Inscription of Paikuli, Wiesbaden.

 

 

 

 

Huyse, ph., (1999) ,  Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. An der Kaʿba-i Žardušt ĞŠKZ), 2 vols. (Corp. Iscrip. Iran. III, Vol. I, Text I), London.

Kettenhofen,.E.,1982, Die römisch-persischen Kriege des 3. Jahrhunderts n. Chr. nach der Inschrift Šāhpuhrs I. an der Kaʿbe-ye Zartošt (ŠKZ), TAVO suppl., series B 55, Wiesbaden.

Kettenhofen .E., (1995), Tirdād und die Inschrift von Paikuli: Kritik der Quellen zur Geschichte Armeniens im späten 3. und frühen 4. Jh. n. Chr., Wiesbaden.

 

Marquart,.J.,(1895), “Beiträge zur Geschichte und Sage von Ērān,” ZDMG 49, pp. 628-72.

Millar,.F.,(1993) , The Roman Near  East (31BC-337AD) ,Harvard University Press.

Morony, M. (1998. “Sassanids”, The Encylcopaedia of Islam, pp.70-83

Khorenatsi, Moses, (1978) , History of the Armenians , translated R. W. Thomson , Harvard University Press. 

Olmstead,.A.T.,(1942), “The Mid-Third Century of the Christian Era,” Classical Philology 37, pp. 241-62, 398-420.

Potter .D.S.,(1990), prophecy and History in the Crisis of the Roman Empire , A Historical Commentary on the Thirteenth Sibylline Oracle,  Oxford.

Potter,D.,(2005), Literary Texts and the Roman Historian (Approaching the Ancient World), Routledge/Taylor & Francis e-Library.

Potts .D.T., (1990), The Arabian Gulf in Antiquity, 2 vols, Oxford.     

Potts .D.T., (1997), “The Roman relationship with the Persicus Sinus from the rise of Spasinou Charax (127BC) To the reign of shapur II (309-379 AD)”, in the Early Roman Empirein the East, ed . S. E. Alcock, Oxford pp:89-107

Rawlinson, G. (1882), The Seventh Great Monarcy or the History,Geography and Antiquitiesof the sassanianor or New Persian Empire, Vol 1, New York.

Rostovtzeff  .M.,(1960) , Rome, Oxford University press.  

Rostovtzeff,M.L.,(1943), “Res Gestae Divi Saporis and Dura,” Berytus 8, pp. 17-60

Sachau, E., (1915), Die Chronik Von Arbela, Berlino.

Schippmann K.,(1990), Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches, Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt  

Scriptores Historiae Augustae [SHA], ed. Ch. Samberger and W. Seyfarth (Leipzig 1997

 

 

 

 

Springling, M. ,(1953), Third Century Iran Sapor And Kartir. prepared and distributed at oriental institute university of Chicago.

Southern, Pat (2001), The Roman Empire from Severus to Constantine, Routledge.

Toumanoff, Cyril,(1969) ,”The Third Century Armenian Arsacids” , A chronological and genealogical commentary , p 233-281

Widengren, G.,(1971) , ‘The Establishment of the Sassanian Dynasty in the Light of New Evidence’  in Persia,  pp 711-82.

Wiesehofer, J. (1982) 'Die Anfange sassanidischer Westpolitik und der Untergang Hatras', Klio 64: 437-47.

Whitehouse, D. and Williamson, A. (1973) 'Sasanian maritime trade', Iran 11: 29-49

Williams, S. (1997), Diocletian and the Roman Recovery, New York,Routedge.

Winter, E.,(1988), Die sdsanidisch-romischen Friedensvertrdge des 3. Jahrhunderts n. Chr. - Ein Beitragzum Verstdndnis der aufenpolitischen Beziehungen zwischen den beiden Grofmdchten. Frankfurt.

Zonaras, (2009), The History of Zonaras: From Alexander Severus to the Death of Theodosius the Great (Routledge Classical Translations) by Thomas M. Banchich, London and New York.

Zosimus, Count, (1814), The History of Count Zosimus, sometime advocate and chancellor of the Roman Empire , translated into English, by Dr. Harris ,london.