میراث اداری ساسانیان در ایران دورۀ سامانی

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ ایران اسلامی مرکز تحصیلات تکمیلی پیام نور

2 دانشیار گروه تاریخ مرکز تحصیلات تکمیلی پیام نور

3 استادیار گروه تاریخ دانشگاه پیام نور تهران

4 استادیار تاریخ دانشگاه پیام نور قم

چکیده

با سقوط شاهنشاهی ساسانیان و ورود اسلام به ایران و تشکیل خلافت اسلامی توسط امویان و عباسیان، سامانیان اولین حکومت ایرانی بودند که موفق شدند ساختار اداری منسجم و کارآمدی را تأسیس کنند و معیار و الگویی برای حکومت‌های بعداز خود شدند.پرسش اصلی پژوهش پیشِ‌رو این است که نقش دهقانان و دبیران در انتقال سنت‌های اداری ساسانیان و سیاست سامانیان برای احیای ساختار اداری و مبانی نظری اندیشۀشاهنشاهی دربار ساسانیان چگونه بوده است؟ این مقاله درصدد است با روش توصیفی-تحلیلی، نقش دهقانان و دبیران در انتقال سنت‌های اداری ساسانیان به دورۀ اسلامی به‌ویژه سامانیان، چگونگی احیا، تشکیل و الگوبرداری از ساختار اداری وکوشش برای تجدید مبانی نظری اندیشۀنظام شاهنشاهی دربارساسانی را توصیف وتحلیل کند.فرضیۀاصلی این است که ازنظرِ الگو،روش و مبانی نظام اداریِ سامانیان اقتباسی از دورۀساسانیان است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهدکه دهقانان ودبیران نقش اساسی در انتقال سنت‌های اداری ساسانیان به دورۀاسلامی داشته‌اندوسامانیان با احیای ماهیت،شیوه‌ها و اصطلاحات دیوان‌های ساسانی و تجدیدمبانی نظری دربار ساسانیان ازطریق ترجمۀمتون پهلوی،ایجاد دربار مجلل و انتساب به خاندان ساسانی در راستای کسب مشروعیت سیاسی توانستند گام‌های اساسی دربنیادنظام اداری کارآمد بردارند.

کلیدواژه‌ها


ابن‌اثیر، عزالدین علی، (1399ق)، تاریخ کامل بزرگ اسلام وایران، ج19، ترجمه عباس خلیلی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

ابن‌حوقل، ابوالقاسم محمد (1366)، ج2، سفرنامه ابن‌حوقل، ترجمه دکتر جعفر شعار، چاپ دوم، تهران: امیر کبیر.

ابن‌خردادبه، عبیدالله بن عبدالله(بی تا)، المسالک والممالک، به کوشش دخویه، لیدن :بی نا.

ابن خلکان،احمد بن محمد (1978)، تاریخ ابن خلکان،بیروت: دار صادر.

ابن مسکویه، ابو علی(1376)، تجارب الامم، ج1،  ترجمه دکتر علی نقی منزوی، تهران: توس.

استخری، ابواسحاق(1368)، المسالک و الممالک، به اهتمام ایرج افشار، چاپ سوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

اصفهانی،حمزۀ بن حسن (1367)،تاریخ پیامبران وشاهان، ترجمه دکترجعفرشعار،تهران:امیر کبیر.

امام شوشتری، محمد علی(1357)، تاریخ شهریاری در شاهنشاهی ایران، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.

بیات، عزیزالله(1363)، تاریخ ایران از عرب تا دیالمه، تهران: نشر گنجینه.

بیهقی ، علی بن زید (1361)، تاریخ بیهق، تهران: انتشارات فروغی.

 

 

 

 

بیرونی، ابوریحان (1363)، آثار الباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، چاپ سوم، تهران:نشرتوس.

بی‌نام(1318)، تاریخ سیستان، تصیح محمدتقی بهار، تهران: نشر کلاله خاور.

تردول،لوک(1390)،«شاهنشاه والملک المؤید»: «مشروعیت قدرت در ایران سامانی و بویهی»،ترجمه محسن رحمتی،نامه تاریخ پژوهان،سال هفت،شماره 25.

تنسر، گشنسب (1361)، نامه تنسر، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران: انتشارات سهامی خوارزمی.

ثعالبی، ابومنصور(1372)، تاریخ غررالسیر الملوک فرس، ج4، ترجمه سیدمحمد روحانی، مشهد:دانشگاه مشهد.

جاحظ،ابوعثمان عمرو بن بحر(1365)،التاج،بامقدمه احمد زکی پاشا، ترجمه حبیب الله نوبخت،بی جا : بی نا.

جهشیاری، ابو عبداله محمد بن عبدوس(1348)، الوزرا و الکتاب ج4، ترجمه ابوالفضل طباطبایی،تهران: طوس.

حدود العالم من المشرق الی المغرب(1372)، ترجمه حسین شاه، تهران: انتشارات دانشگاه الزهرا.

خوارزمی، ابوعبدالله(1362)، مفاتیح العلوم، ترجمه حسین خدیوجم، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

دینوری، ابومحمد عبدالله بن مسلم(ابن قتیبه)(1948)، عیون الاخبار، قاهره: بی‌نا.

رحمتی،محسن(1394)،«سامانیان و احیاء شاهنشاهی ایران»،جستارهای تاریخی،پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی،سال ششم،شماره اول.

رودکی، جعفربن محمد (1382)، دیوان اشعار، به کوشش جعفر شعار، تهران: قطره.

زرین کوب، عبدالحسین (1367)، تاریخ ایران از پایان ساسانیان تا پایان آل بویه، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.

زیدان، جرجی(1365)، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، تهران: انتشارات امیرکبیر.

سمعانی،ابی سعید عبدالکریم(1976)، الانساب، جلد 4، حیدرآباد دکن:بی‌نا.

طبری، محمدبن جریر(1361)، تاریخ طبری، ج 8، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات اساطیر.

عتبی، محمدبن عبدالجبار(2537)، تاریخ یمینی، به اهتمام دکتر جعفر شعار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

 

 

 

 

 

عوفی، محمد بن محمد(خطی)،جوامع الحکایات و لوامع الروایات،تهران: کتابخانه دانشکده ادبیات تهران، نسخه خطی شماره 275ب.

فرای،ریچارد. ن (1365)،بخارا دستاورد قرون وسطی،ترجمه محمودمحمودی،تهران: انتشارات علمی وفرهنگی.

فردوسی، ابوالقاسم(1383)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق و دیگران، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.

قوچانی،عبدالله(1378)، «اقتدارسامانیان در برابر خلیفه عباسی»،نامه آل سامان، گردآوری شعر دوست ، علی اصغر،تهران: مجمع علمی تمدن تاریخ و فرهنگ سامانیان.

کریستین سن، آرتور(1365)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه غلامرضا رشید یاسمی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.

گردیزی، ابوسعید عبدالحی(1363)، زین الاخبار«تاریخ گردیزی»، به تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.

لمبتون،آن (1362)،مالک و زارع در ایران،ترجمه منوچهر امیری،چاپ دوم،تهران: انتشارات بنگاه ترجمه  ونشرکتاب.

مادلونگ، ویلفرد (1377)، فرقه‌های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: نشر اساطیر.

 ماوردی، علی‌بن‌محمد (1989)،الاحکام السلطانیه،چاپ سوم،قاهره: دارالفکر.

مستوفی،حمدالله(1364)،تاریخ گزیده،تصحیح عبدالحسین نوایی،تهران:انتشارات امیرکبیر.

مسعودی، ابوالحسن (1378)، التنبیه و الاشراف، ج1، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

مقدسی، ابوعبدالله(1361)، احسن التقاسیم فی معرفۀ الاقالیم، ترجمه دکتر علی نقی منزوی، تهران: نشرمولفان و مترجمان ایران.

ناجی،محمدرضا(1386)،فرهنگ و تمدن اسلامی درقلمرو سامانیان،تهران: انتشارات امیرکبیر.

 نرشخی، ابوبکر محمدبن جعفر(1351)، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر محمدبن نصر قبادی،       تهران: امیرکبیر.

نظام‌الملک طوسی، ابوعلی حسن بن علی(1373)، سیاست نامه، به تصیح عباس اقبال، تهران: نشرنی.

یعقوبی،ابن واضح(1370)،تاریخ یعقوبی،ترجمه محمدابراهیم آیتی،تهران: بنگاه نشروترجمه کتاب.