جاده وخان در مبادلات تجاری میان ایران و چین (از قرن اول تا قرن هشتم ه.ق)

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

شاخۀ اصلی راه ابریشم، که یک سر در قسطنطنیه و یک سر در چانگ‌آن داشت، دارای شاخه‌های فرعی موازی و متقاطع بسیاری بود که به بیشتر آنها تا امروز توجه کافی نشده است. راه بزرگ خراسان (راه اصلی ابریشم) در آستانۀ ورود به ماوراءالنهر، در شهر آمل به دو شاخه تقسیم می‌شد: جادۀ جونغاریه و جادۀ وخان. جادۀ جونغاریه از راه سغد- فرغانه وارد سرزمین چین می‌شد؛ اما جادۀ وخان به موازات رود جیحون تمام مسیر رود را تا سرچشمۀ اصلی آن، در درۀ وخان، طی می‌کرد و ازطریق همین دره وارد سرزمین چین می‌شد. هدف از این بررسی نیز مطالعۀ این جاده ازلحاظ جغرافیا و تجارت جاری در آن است. با اتکا به رهیافتی توصیفی این بررسی قصد دارد تا با کنکاش در کتب تاریخ و جغرافیای اسلامیِ حد فاصل قرون سوم تا هشتم هجری، سفرنامه‌های جهانگردانی چون مارکوپولو و هیون تسانگ، و برخی یافته‌های معاصر باستان‌شناسی به ارائۀ تصویری جامع از این جاده و مبادلات آن نائل آید. جادۀ وخان ضمن پوشش تجارت در ربع مرو، ربع بلخ، حوزۀ چغانیان و قبادیان، حوزۀ ختّلان، حوزۀ بدخشان و حوزۀ وخان شبکۀ داد و ستد گسترده‌ای را در تمام طول راه خود از آمل تا ختن ایجاد کرده بود.

کلیدواژه‌ها


ابن‌حوقل (1345)، صوره الارض. ترجمه جعفر شعار، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

ابن‌خردادبه (1371)، مسالک و ممالک. ترجمه سعید خاکرند، تهران: میراث ملل.

اصطخری، ابو اسحق ابراهیم (1368). مسالک و ممالک. به اهتمام ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

بولنوا، لوس (1383). راه ابریشم. ترجمه ناصر ملک نوبان،تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

پلانول، ح. قره چانلو، و خ. خسروی (1375). "بدخشان"،دانشنامه جهان اسلام. ج 2.تهران: بنیاد دایره المعارف اسلامی

جوزجانی، ابو عمر(1363). طبقات ناصری. ج2.تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.

سیرافی، ابوزید(1382). اخبار الصین و الهند (سلسله التواریخ). ترجمه حسن قراچانلو، تهران: اساطیر.

دوغلات، میرزا محمدحیدر (1383). تاریخ رشیدی. تصحیح عباسقلی غفاری فرد، تهران: میراث مکتوب.

دولت‌نظر، خوش‌نظر (1998). تاریخ باستان شغنان. دوشنبه: آکادمی علم های تاجیکستان.

فرای، ریچارد (1386). میراث آسیای مرکزی. ترجمه اوانس اوانسیان، تهران: موقوفات محمود افشار.

فولتس، ریچارد (1385). ادیان جاده ابریشم. ترجمه ع.پاشایی،تهران: فراوران.

عظیمی، محمد عظیم (1390). افغانستان و نقاط شگفت انگیز آن، کابل: انتشارات بین المللی الهدی.

جیهانی، ابوالقاسم(1368). اشکال العالم. ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب، تصحیح فیروز منصوری، مشهد: انتشارات آستان قدس.

لسترنج، گای (1367). جغرافیای سرزمینهای خلافت شرقی. ترجمه محمود عرفان، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم.

قزوینی، زکریا محمد بن محمود (1373)، آثار البلاد و اخبارالعباد. تصحیح میر هاشم محدث، تهران: امیر کبیر.

مستوفی قزوینی، حمدالله (1362). نزهه القلوب. تصحیح گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.

مظاهری، علی (1388). جاده ابریشم. ترجمه ناصر ملک نوبان ج1و2، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

مفتاح، الهامه(1376). جغرافیای تاریخی بلخ و جیحون. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

مقدسی، ابو عبدالله محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم. ج2. تهران: شرکت مولفان و مترجمان.

مقدسی، مطهر ابن طاهر (1374). البدا والتاریخ. ج2. ترجمه شفیعی کدکنی، تهران: آگه.

مارکوپولو (1349). سفرنامه. ترجمه حبیب الله صحیحی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

حدود العالم /مولف مجهول/ (1372)، حدود العالم من المشرق الی المغرب. تصحیح و تعلیق و. مینورسکی، ترجمه میر حسین شاه، حواشی مریم میر احمدی و غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه الزهرا.

مارکوارت، یوزف (1383). ایران در جغرافیای بطلمیوس. ترجمه مریم میر احمدی، تهران: طهوری.

 

 

واعظ بلخی، ابوبکر (1350)، فضایل بلخ. تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

یعقوبی، احمد (2536)، البلدان. ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

 

Barthold, V.V. (1987)."Badakhshan", First Encyclopedia of Islam.Vol1. Leiden: Brill, p851.

Beckwith, Christopher I. (1987). The Tibetan Empire in Central Asia, Chichester: Princeton University Press.

Bennigsen, A. (1986). “Amul”, Encyclopedia of Islam. Vol1. Leiden: Brill, p 459.

Bosworth, C.E. (1986). “Khuttalan”, Encyclopedia of Islam.Vol5. Leiden: Brill, p 75.

Bosworth C. E. and M. S. Asimov(2000), History of Civilizations of Central Asia, Paris: UNESCO Publishing, Vol4 (part 2).

Bregel, Yuri (2003). An historical Atlas of Central Asia, Leiden: Brill.

Buryakov etal, K.M. Baipakov, and Y. Yakobov (1999). The Cities and Routes on the Great Silk Road, Tashkent: Sharq.

Frye, R. N. (1986). “Balkh”, Encyclopedia of Islam .Vol 1. Leiden: Brill, p 1001.

Hambis, L. (1986). "Khotan", Encyclopedia of Islam.Vol5. Leiden: Brill, p 37.

Tsiang, Hiuen (2000). SI-YU-KI; Buddhist Records of the Western World.Vol2.Translated by Samuel Beal, London: Routledge.

Litvinsky, B. A., Guang-da Zhang and Shabani Samghabadi, R. (1996). History of Civilization of Central Asia. Vol3. Paris: UNESCO Publishing,

Marvazi, Sharaf Al-Zaman Tahir (1942). On China, the Turks and India, Translation and Commentary by V.Minorsky, London: Royal Asiatic Society.

Minorsky, V. (1987)."Wakhan", Frist Encyclopedia of Islam.Vol8. Leiden: Brill, p 1103.

Spuler, B. (1983). “Caghaniyan”, Encyclopedia of Islam. Vol2. Leiden: Brill, p 1.