تحکیم و توسعه دولت خوارزمشاهی در عهد آتسز (522- 551 ه.ق)

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

چکیده

یکی از ادوار سرنوشت‌ساز در تاریخ سلسله خوارزمشاهی، دوران حکومت آتسز بن محمّد است. تقارن حکومت آتسز با دوره سلطنت سلطان سنجر سلجوقی، و وقوع حوادثی همچون فزونی تنش در روابط سلطان سلجوقی با خلافت، شورش در ماوراءالنهر علیه سنجر، هجوم قرا ختاییان به قلمرو سلجوقی، زمینه را برای تحکیم و توسعه دولت خوارزمشاهی فراهم کرد. آتسز نیز با خصایص شخصیتی ویژه و با بهره‌مندی از حمایت اهالی خوارزم و ایلات نومسلمان قبچاق، به توسعه قدرت خود پرداخته و در زمان گرفتاری سلطان سلجوقی به مداخله در خراسان و ماوراءالنهر روی می‌آورد، اما در زمان تقابل سلطان سلجوقی، به اظهار اطاعت و سوگند وفاداری نسبت به وی متوسّل می‌شد. بعد از جنگ قطوان و ناکامی در تصرّف خراسان نیز کوشید تا با اظهار اطاعت نسبت به هر دو دولت سلجوقی و قراختایی و با استفاده از توازن قوا میان آن دو، قدرت خود را از گزند آن‌ها مصون دارد. این مقاله در پی آن است که ضمن تبیین زمینه‌های تحکیم و توسعه قدرت خوارزمشاهیان در عهد آتسز، تکاپوهای او در این رابطه را با تأکید بر عوامل اثرگذار بر آن، موردبررسی قرار دهد

کلیدواژه‌ها


 الف- کتاب‌ها

ابن اثیر عزالدین علی، (1386 ق)، الکامل فی التاریخ، تصحیح ک.ی.تورنبرگ، بیروت: دارصادر.‍

ابن اسفندیار، بهاءالدین محمدبن حسن، (1320)، تاریخ طبرستان، تصحیح عباس اقبال، تهران: کلالۀ خاور.

ابن بکران محمد بن نجیب، (1342)، جهان‌نامه، تصحیح محمدامین ریاحی، تهران: ابن‌سینا.

ابن جوزی عبدالرحمن بن علی، (1357-1360 ق)، المنتظم فی التاریخ ملوک و الامم، حیدراباد الدکن: مطبعة دائرة‌المعارف العثمانیة.

ابن شاکر کتبی محمد، (1977/1398 ق)، عیون التواریخ، تحقیق فیصل السامر و عبدالمنعم داود، بغداد: دارالحریة للطباعة‍‌.

ابن شهاب یزدی تاج‌الدین حسن، (خطّی)، جامع التواریخ حسنی، کتابخانه ملّی ایران، نسخه خطّی شماره 1330 ف.

ابن طقطقی محمد بن علی، (بی‌تا)، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، راجعه محمد عوض ابراهیم بک و علی الجارم بک، طبعة الثانیة، قاهره: مطبعة المعارف و مکتبتها.

ابن عبری ابوالفرج گریگوریوس، (1377)، مختصر تاریخ‌الدول، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.

ابن عمرانی محمد بن علی، (1973)، الانباء فی تاریخ الخلفاء، تحقیق قاسم السامرایی، لیدن: بریل.

ابن فوطی عبدالرزّاق بن احمد، (1375)، مجمع الاداب فی معجم الالقاب، تحقیق محمدالکاظم، تهران: وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامیة.

اتابک جوینی، منتخب‌الدین بدیع، (1329)، عتبه الکتبه، تصحیح عباس اقبال و محمد قزوینی، تهران: شرکت سهامی چاپ.

 ادیب صابر ترمذی، (1334)، دیوان اشعار، تصحیح علی قویم، تهران: کلاله خاور.

استخری ابراهیم بن محمد، (1368)، مسالک و ممالک (ترجمه فارسی قدیم)، تصحیح ایرج افشار، تهران: علمی و فرهنگی.

بارتولد. و. و، (1352)، ترکستان نامه، ترجمه کریم کشاورز، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

همو، (1392)، تاریخ هفت آب، ترجمه محسن رحمتی، شیراز: نوید شیراز.

باسورث ادموند کلیفورد، (1371)، «تاریخ سیاسی و دودمانی ایران»، در تاریخ ایران کمبریج ج 5، گردآوری جی. آ. بویل، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.

بیهقی ابوالفضل محمد بن حسین، (1374)، تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض، تهران: نشر علم.

بیهقی علی بن زید، (1371)، لباب‌الانساب، تحقیق مهدی الرجایی، قم: مکتبة ایة‌الله العظمی النجفی المرعشی.

بیهقی علی بن زید، (1317)، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: کتابفروشی فروغی.

تتوی احمد، (خطّی)، تاریخ الفی، کتابخانه دانشکده الهیات تهران، نسخه خطی شمارة 1/5 و 2/5 ب.

ثعالبی نیشابوری عبدالملک بن محمد، (1379 ق)، لطائف المعارف، تحقیق ابراهیم الابیاری و حسن کامل الصیرفی، قاهره: دارالاحیاء الکتب العربیة‍.

جبلی، عبدالواسع، (1339)، دیوان اشعار، تصحیح ذبیح‌الله صفا، تهران: دانشگاه تهران.

جرجانی اسماعیل، (1344)، ذخیره خوارزمشاهی، تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران.

جوزجانی، منهاج سراج، (1363)، طبقات ناصری، تصحیح عبدالحیّ حبیبی، تهران: دنیای کتاب.

جوینی، عطاملک، (1375)، تاریخ جهانگشا، تصحیح محمّد قزوینی، تهران: دنیای کتاب.

حدود العالم من المشرق الی المغرب، (1362)، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: طهوری.

حسینی ابوالفوارس، (1933)، اخبارالدوله السلجوقیه، تصحیح محمّد شفیع، لاهور: بی‌نا.

خاقانی بدیل بن علی (1378)، دیوان اشعار، تصحیح سیدضیاءالدین سجادی، تهران: زوّار.

خوارزمی ابوالعبّاس محمود بن محب، (خطّی)، تاریخ خوارزم، کتابخانه دانشگاه تهران، نسخه عکسی ش 29.

خواندمیر غیاث‌الدین بن همام‌الدین، (1333)، حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تهران: خیّام.

ذهبی شمس‌الدین ابو عبدالله، (1403 ق)، سیر اعلام النبلاء، تحقیق شعیب ارنووط و...، بیروت: مؤسسة الرساله.

همو، (1961)، العبر فی خبر من غبر، تحقیق فؤاد سید، کویت: بی‌نا.

رازی حیدربن علی، (1332)، تاریخ حیدری، منقول در تاریخ بیهقی، تصحیح سعید نفیسی، تهران: ابن‌سینا.

راوندی، محمدبن‌علی، (1363)، راحة‌الصدور و آیة السرور، تصحیح محمّد اقبال، تهران: علی اکبرعلمی.

 رشید وطواط محمد بن عبدالجلیل، (1339)، دیوان اشعار، تصحیح سعید نفیسی، تهران: کتابخانه بارانی.

همو، (خطّی)، ابکار الافکار، کتابخانه آستان قدس رضوی، نسخه شماره 4429.

همو، (خطّی)، عرایس الخواطر و نفایس النوادر، کتابخانه دانشگاه تهران، نسخه عکسی شماره 218.

همو، (1338)، نامه‌های فارسی رشید وطواط، تصحیح قاسم تویسرکانی، تهران: دانشگاه تهران.

رشیدالدین فضل‌الله، (1367)، جامع التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران: اقبال.

سبط ابن جوزی یوسف بن قزاوغلی، (1370 ق/1951 م)، مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان، حیدرآباد الدکن: مطبعه دایرة‌المعارف العثمانیة.

سبکی عبدالرحمن بن علی بن عبدالکافی، (88– 1383 ق)، طبقات الشافعیة الکبری، تحقیق محمود محمّد الطناحی و عبدالفتّاح محمّد الحلو، قاهره: مطبعه عیسی البابی الحلبی و شرکاء. ‍

سمعانی عبدالکریم بن محمد، (1409 ق)، الانساب، تحقیق عبدالله عمر البارودی، بیروت: دارالجنان.

همو، (1375 ق/1975)، التحبیر فی معجم الکبیر، تحقیق منیره ناجی السالم، بغداد: مطبعة الارشاد.

سوزنی سمرقندی محمد بن مسعود، (1338)، دیوان اشعار، تصحیح ناصرالدین‌شاه حسینی، تهران: امیرکبیر.

سیوطی جلال‌الدین، (1406 ق)، تاریخ الخلفاء، حقّقه و قدّم له الشیخ محمد العثمانی و الشیخ قاسم الشماعی الرفاعی، بیروت: دارالقلم.‍

شبانکاره‌ای، محمدبن علی، (1363)، مجمع الانساب، تصحیح میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.

عمادالدین کاتب الاصفهانی، (1318 ق)، زبده النصره و عصره الفطره، اختصره الفتح بن علی البنداری، قاهره: دارالکتب العربیه. ‍

همو، (1378)، خریده القصر و جریده العصر، (قسم اهل خراسان و هراه)، تحقیق محمد عدنان آل طعمه، تهران: میراث مکتوب.

عوفی محمد بن محمد، (1335)، لباب الالباب، تصحیح سعید نفیسی، تهران: علمی.

غفاری قاضی احمد، (1342)، تاریخ جهان‌آرا، به کوشش حسن نراقی، تهران: کتابفروشی حافظ.

همو، (1340)، تاریخ نگارستان، تصحیح آقا مرتضی مدرس گیلانی، تهران: کتابفروشی حافظ.

فرای ریچارد، (1365)، بخارا دستاورد قرون‌وسطی، ترجمه محمود محمودی، تهران: علمی و فرهنگی.

قزوینی زکریا بن محمد، (1373)، آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه محمد مراد بن عبدالرحمن، تصحیح سید محمد شاهمرادی، تهران: دانشگاه تهران.

قفس اوغلی ابراهیم، (1367)، تاریخ دولت خوارزمشاهیان، ترجمه داود اصفهانیان، تهران: گستره.

گروسه رنه، (1368)، امپراطوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، تهران: علمی و فرهنگی.

مؤید ثابتی علی، (1346)، اسناد و نامه‌های تاریخی، تهران: طهوری.

مرعشی ظهیرالدین، (1395)، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، به کوشش عباس شایان، تهران: اساطیر.

مروزی شرف‌الزمان طاهر، (1942)، منتخبات طبایع الحیوان، انتخاب مینورسکی، لندن: بی‌نا.

مستوفی حمدالله، (1364)، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.

مقدسی احمد بن محمد، (1408)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، تحقیق الدکتور محمد مخزوم، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

مقریزی احمد بن علی، (1418 ق‍/1997 م)، السلوک لمعرفه دول الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء، بیروت: دارالکتب العلمیه.

منشآت یا مکاتبات سلاطین ماضیه (خطّی)، کتابخانه دانشگاه تهران، ش 2259 – 2257.

میرخواند، محمدبن خاوندشاه، (1339)، روضه الصفا، تهران: پیروز- خیّام.

ناجی السالم منیره، (1976/1396 ق)، تاج الاسلام سمعانی و کتابه التحبیر، بغداد: مطبعه الارشاد.

نرشخی محمد بن جعفر، (1351)، تاریخ بخارا، ترجمه ابونصر قباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

نسفی عمربن احمد، (1378)، القند فی معرفه علماء سمرقند، تحقیق یوسف الهادی، تهران: میراث مکتوب.

نظامی عروضی احمد بن عمر، (1333)، چهارمقاله (مجمع النوادر)، تصحیح و تعلیقات محمد قزوینی، به اهتمام محمد معین، تهران: زوّار.

نفیسی سعید، (1332)، تعلیقات بر تاریخ بیهقی، تصحیح سعید نفیسی، تهران: ابن‌سینا.

نویری احمد بن عبدالوهاب، (1985/1405)، نهایه الارب فی فنون الادب، تحقیق محمد فوزی العنتیل، قاهره: مطبعه الهیئه المصریه العامه للکتاب.

نیشابوری، ظهیرالدین، (1332)، سلجوقنامه، تصحیح اسماعیل افشار، تهران: کلاله خاور.

یاقوت حموی شهاب‌الدین ابوعبداله، (1409)، معجم‌البلدان، تصحیح ووستنفلد، بیروت: دارصادر.

ب- مقالات

اقبال عباس، (1327 الف)، «فتحنامه شهر جند»، یادگار، س 4، ش سوم، (ص 9-15)

همو، (1327 ب)، «نامه سنجر به مسترشد»، یادگار، س 4، ش نهم ودهم، (ص 134-155)

پریتساک، املیان، (1385)، فروپاشی امپراتوری آغوز یبغو، ترجمه محسن رحمتی، پژوهشنامه تاریخ، س 1، ش 4(ص 23-40).

رحمتی، محسن، (1390)، «پیامدهای اجتماعی مهاجرت سلجوقیان به خراسان (416-433 ق/1025-1041 م)»، فصلنامۀ تحقیقات تاریخ اجتماعی، س 1، ش 1، (ص 41-61).

 رضاییان، علی، (1385)، «بررسی روابط خوارزمشاهیان؛ اتسز و ایل ارسلان، با حکومت سلجوقی بر مبنای منشآت صادره از دیوان خوارزمشاهیان»، تاریخ مسکویه، پیش‌شماره 2، (ص 53-65)

نیک‌طبع، پروانه، (1388)، «روابط آتسز خوارزمشاه با ملوک نیمروز بر اساس اسناد نویافته منشآت دیوان سلاطین ماضی»، فرهنگ، سال 22، ش 72 (ص 163-190).

ج- منابع لاتین

Bosworth.E.C, (1960-2002),“Kara Kitay”، Encyclopeadia of Islam, New Edition, Leiden: Brill.

Bosworth.E.C, (1987), “ATSÏZ ḠARČA’Ī”,Encyclopeadia of Iranica,newyork.

IEOID→International Encyclopedia of Islamic Dynasties, Nagedra.Kr. Sigh (Editor – In – Chief), Anmol Publications,New Dehli,2002.