دانشگاه سیستان و بلوچستان نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام 2345-2099 مقالات آماده انتشار 2026 07 31 Rise of Shiraz and Decline of Istakhr; A Study of the Context and Factors of the Transformation of the Political-Administrative Center of Fars in the Early Islamic Centuries. برآمدن شیراز و افول اصطخر: واکاوی زمینه‌ها و عوامل دگرگونی کانون سیاسی-اداری فارس در سده‌های نخستین اسلامی 10052 10.22111/jhr.2026.53109.3823 FA مریم السادات موسوی ایران. دانشگاه خلیج فارس. بوشهر. دانشکده ادبیات. گروه تاریخ 0009-0000-9065-4283 حمیدرضا پیغمبری استادیار گروه تاریخ دانشگاه خلیج فارس.بوشهر.ایران. 0000-0003-0636-772X Journal Article 2025 09 04 Archaeological discoveries and historical documents date the antiquity of Shiraz back to the Achaemenid period. However, until the end of the Sassanid era, Shiraz remained a small settlement with royal pavilions, while Istakhr served as the administrative center of Fars province. With the advent of Islam, Shiraz gained attention as an Islamic city and later developed into the great and important seat of the Buyid dynasty. The present article aims to examine how this political-administrative transformation occurred in Fars province during the early Islamic centuries. This study adopts a descriptive-analytical approach, drawing upon both written sources and archaeological findings to investigate the issue. The findings indicate that this transformation bears a reciprocal relationship with the decline of Istakhr. The discussion can be categorized under two main factors: the geographical and locational advantages of Shiraz, and Istakhr’s refusal to accept Arab rulers. Accordingly, Shiraz was selected for its military function during the Islamic conquests, and the attention of the Umayyad, Abbasid, and Saffarid governments led to population growth and the emergence of administrative and political elements in the city. With Shiraz being chosen as the capital of the Buyid dynasty, its rapid growth occurred across various dimensions. Dilapidated buildings were restored, the water supply. کشف آثار و اسناد تاریخی، قدمت شیراز را به دوره‌ی هخامنشی می‌رساند، اما شیراز تا پایان دوره-ی ساسانی یک سکونتگاه کوچک با کوشک‌های شاهی بود و اصطخر مرکز استان فارس به شمار می‌آمد. با ورود اسلام شیراز به عنوان شهری اسلامی مورد توجه قرار گرفت و سپس به تختگاه بزرگ و مهم آل‌بویه تبدیل شد. هدف مقاله‌ی حاضر بررسی چگونگی این دگرگونی سیاسی-اداری در استان فارس در طول سده‌های نخستین اسلامی است. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع مکتوب و یافته‌های باستان شناسی به بررسی مساله‌ی فوق می‌پردازد. یافته-های پژوهش نشان می‌دهد که این دگرگونی با افول اصطخر رابطه‌ی متقابل دارد. این بحث را می‌توان به دو عامل مهم تقسیم کرد که عبارتند از مزایای جغرافیایی و مکانی شیراز و امتناع اصطخر از پذیرش حاکمان عرب. بر این اساس، شهر شیراز در دوره‌ی فتوحات اسلامی با کارکردی نظامی برگزیده شد و توجه دولت‌های اموی، عباسی و صفاری منجر به رشد جمعیت و زایش عناصر اداری و سیاسی این شهر گردید. با گزینش شیراز به پایتختی آل‌بویه، رشد روزافزون شیراز در ابعاد گوناگون رخ داد. بناهای رو به ویرانی مورد بازسازی قرار گرفت، نظام آب‌رسانی احیا شد و دیگر بناهای عام‌المنفعه احداث گردید. بر این اساس، با زوال اصطخر و افول گور، شیراز به مرکز اقتصادی و اداری و در مجموع به مهم‌ترین شهر فارس تبدیل شد. این فرآیند همزمان و همسو با زوال کیش زردشت در فارس و رشد اسلام نیز هست و نشان از تغییر الگوهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در سطح کلان است.