دانشگاه سیستان و بلوچستان نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام 2345-2099 19 37 2025 11 06 The role of the political and religious crises of the Fatimid Caliphate in shaping the idea of the Ismaili Imamate; A Case Study of Ithbāt al-Imāma by Aḥmad ibn Ibrāhīm al-Nīsābūrī نقش بحران‌های سیاسی و مذهبی خلافت فاطمی در صور‌ت‌بندی انگاره‌ی امامت اسماعیلیه، مطالعه موردی اثبات الامامه از احمد بن ابراهیم نیشابوری 304 339 9601 10.22111/jhr.2025.52328.3802 FA سعید موسوی سیانی استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران بهادر قیم دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران( علی قاسمی استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران عمادالدین نوروزی نیا کارشناسی ارشد تاریخ اسلام، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران Journal Article 2025 07 30 Unlike the Sunni conception, the Shi‘i theory of imamate is fundamentally a priori. Nevertheless, the practical requirements of governance in Egypt produced notable shifts in the Fatimid interpretation of the doctrine of imamate. The caliphate of al-Hakim bi-Amr Allah marked a critical moment that pushed the Ismaili da‘wa organization from a purely a priori theorization toward a more a posteriori engagement with political realities. Given the significance of this transition in the history of Shi‘i thought, the present article seeks to answer the following question: What role did the political and religious crises of al-Hakim’s caliphate play in shaping the Ismaili conception of the imamate?<br />To address this question, the study adopts a conceptual-history approach to examine the treatise Ithbat al-Imama by al-Nishaburi as a case study. The application of this method demonstrates that the extreme fluctuations in al-Hakim’s policies, the doubts cast by the Abbasid caliph al-Qadir regarding the Alid lineage of the Fatimids, and the weakening of Fatimid legitimacy under the influence of extremist claims of al-Hakim’s divinity constituted the crises that compelled al-Nishaburi to formulate a retrospective reinterpretation of the Ismaili doctrine of imamate.<br />Thus, al-Nishaburi not only defended the necessity of a divinely designated imamate in its Shi‘i sense but also sought to persuade Fatimid supporters who had become doubtful under al-Hakim’s erratic governance. He therefore attempted to draw the public back to the Fatimid polity through concepts such as the necessity of obeying a benevolent imam and justified the caliph's inconsistent political temperament by appealing to the demands of ruling a community characterized by diverse and shifting dispositions. نظریه‌ی امامت شیعیان برخلاف اهل سنت پیشینی است. با این وجود الزامات حکومت‌داری در مصر، تغییراتی در تفسیر خلافت فاطمی از مسأله‌ی امامت ایجاد کرد. خلافت الحاکم بامرالله بزنگاهی است که سازمان دعوت اسماعیلی را به این گذار از نظریه‌پردازی پیشینی به تأمل پسینی در واقعیت‌های سیاسی سوق داد. با عطف ‌نظر به اهمیتی که این گذار در تاریخ تفکر شیعی دارد، مقاله درصدد پاسخ بدین پرسش برآمد که بحران‌های سیاسی و مذهبی خلافت الحاکم چه نقشی در صورت‌بندی انگاره‌یِ امامت اسماعیلیه ایفا کرد؟ رهیافت نگارندگان جهت پاسخ بدین پرسش مطالعه‌ی موردی «اثبات الامامة» نیشابوری از چشم‌انداز بصیرت‌های تاریخ‌ انگاره است. کاربست این رهیافت ما را بدین‌نتیجه رهنمون می‌نماید که تغییرات افراطی سیاست‌های الحاکم، تردیدهایی که القادر‌بالله عباسی در نسب علوی فاطمیان ایجاد نمود و تضعیف مشروعیت فاطمیان تحت‌تأثیر باورهای غالیانه به اولوهیت الحاکم، بحران‌هایی بود که نیشابوری را به بازپرداختی پسینی از انگاره‌ی امامت اسماعیلیه واداشت. بدین‌ترتیب، نیشابوری نه‌تنها از بایستگی امامت منصوص به‌معنای شیعی‌اش دفاع کرد، بلکه بر آن شد تا حامیان دولت فاطمی که تحت تأثیر رویه‌ی حکومت‌داری الحاکم دچار تردید شده بودند را اقناع سازد. لذا سعی کرد تا مردم را در پرتو مفاهیمی همچون ضرورت اطاعت از امام خیرخواه به دامان خلافت فاطمی بازگرداند. به همین‌ترتیب تلون مزاج سیاسی خلیفه را با استناد به الزامات حاکمیت بر مردمی که واجد روحیات متغیر و متفاوتی هستند توجیه نمود. https://jhr.usb.ac.ir/article_9601_4fe420a709d63a133012c073a1d6c006.pdf