دانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106A Historical Perspective on the Formation and Establishment of Religious Minority Schools in Yazd (1796–1979AD)رهیافت تاریخی به شکل گیری و تاسیس مدارس ویژه اقلیتهای دینی دریزد از 1175 -1357137954910.22111/jhr.2025.52569.3807FAسیدمنصورامامی میبدیاستادیار گروه معارف دانشگاه فرهنگیان( یزد پردیس شهید پاکنژادJournal Article20250803The diversity of religious minorities in Yazd and the long-standing coexistence of Zoroastrians, Christians, and Jews alongside one another have historically led to the emergence of a multicultural society in this city. These religious minorities, by virtue of their particular social conditions and their enjoyment of certain civic privileges, played a significant role in the development and growth of education and the formal educational system in Yazd following the Constitutional Revolution. At the same time, they themselves underwent important transformations throughout this process. As Yazd was among the first cities and regions in which the educational system experienced fundamental changes, the religious minorities residing in the city were also among the earliest and most influential groups involved in these transformations. In particular, Yazdi Zoroastrians, with their rich historical and cultural background, carried out effective activities in this field. Among them, the Association of Yazdi Zoroastrian Elders residing in India, possessing strong foundations of Iranian identity and a deep emotional attachment to their homeland, along with positive memories of coexistence with Muslims, played a more prominent role in the transformations of the educational system. The rapid expansion of education was further facilitated by the printing industry, the growth of newspapers, and the establishment of Zoroastrian, Christian, and Jewish boys’ and girls’ schools. This article seeks to answer the following question: what were the motivations, reasons, contexts, and roles of religious minorities in the establishment, growth, and development of schools and education in Yazd? Given the historical nature of this inquiry, a descriptive examination of how and why schools were founded precedes the analysis of exploratory data, which are primarily based on archival documents, library sources, field studies, and interviews.<br /><br /><br />اقلیت های مذهبی دریزد (زرتشتی، مسیحی، کلیمی) درزمینه توسعه ورشد تعلیم وتربیت وونظام آموزش وپرورش، پس از انقلاب مشروطه، از عوامل تحولات متعدد ومهم درجامعه یزد شدند وخود نیز دراین مسیرتغیرات مهمی پذیرفتند. لزوم تغیرات درسیستم آموزشی وتعلیم وتربیت احساس، و به سرعت انجام شد و یزد ازاولین شهرها ومناطق مورد تغیر و تحول بود و ازاولین گروه هاکه مؤثردراین تغیر وتحولات که نقش پررنگی داشتند اقلیتها بودند که ازقدیم الایام ازساکنان قدیمی دراین شهربودند. ازاولین گروهها که نقش زیادی ایفا نمودند زرتشتیان یزدی بودند. انجمن اکابر زرتشیان یزدی ساکن درهند که کاملا عرق و وابستگی به سرزمین مادری احساس می کردند وخاطرات آثارخوش وعالی همزیستی با مسلمانان درمیان آنها دست به دست می شد، دراین تغیرو رشد بسیار مؤثربود. گسترش صنعت چاپ و روزنامه ومدارس پسرانه ودخترانه زرتشتی ومسیحی وکلیمی هم به این جریان سرعت بخشید. سؤالی که مطرح میشود این است که انگیزه ها ،دلایل، زمینه ها ونقش اقلیت های مذهبی در تشکیل ،رشد وتوسعه مدارس وآموزش وپرورش دریزد چه بوده است؟ تبیین فرضیات مطرح توصیفی-تحلیلی مبتنی برآثاراسنادی وکتابخانهای ومصاحبه بود.https://jhr.usb.ac.ir/article_9549_d61eb3bbdd73c9b8ce2c5e022b7a13ac.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106Analysis of the painting of the Ascension of the Prophet (PBUH) from the Zand and Qajar periods, emphasizing Hossein Nasr's view on religious artتحلیل نقاشی معراج پیامبر(ص) متعلق به دوره زند و قاجار با تاکید بر دیدگاه حسین نصر به هنر دینی3868967810.22111/jhr.2026.54089.3858FAالههپنجه باشیدانشیارگروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.نگارنجیبیدانشجو دکتری پژوهش هنر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.0000-0002-8276-5853رعنامحمدزادهدانشجو دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیل هنر اسلامی، دانشکدة علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایرانJournal Article20250809Islamic works of the Ascension are not merely a narrative of a historical event but also a visual allegory of the path to truth. This article analyzes a painting of the Ascension of the Prophet Muhammad (PBUH) from the Zand and Qajar periods. In this painting, the Prophet’s body is depicted symbolically and mythologically, and this image is a platform for the crystallization of sacred concepts in traditional art. This research aims to investigate the structural features of the work of the Ascension of the Prophet (PBUH) from the Zand and Qajar periods, considering Hossein Nasr’s view of religious art, and has studied various parts of this work. The question of this research is: How can the motif of the Ascension in the painting of the Ascension from the Zand and Qajar periods be analyzed and described based on Hossein Nasr’s views on religious art? Data was collected from library sources and the research was conducted with a historical approach and in a descriptive-analytical manner by analyzing the work in the context of Hossein Nasr’s view. This research shows that the aforementioned work is an example of Islamic art in the service of spiritual transcendence and esoteric conduct; an art in which the shine is not merely the compound of the Prophet but also a symbol of the connection between heaven and earth.آثار اسلامی معراج نه صرفاً روایت یک واقعه تاریخی بلکه تمثیلی بصری از سلوک به سوی حق تلقی میشوند. این نوشتار به تحلیل نگارهای از معراج پیامبر اسلام (ص) متعلق به دوره زند و قاجار میپردازد. در این نگاره براق، مرکب پیامبر(ص) بهشکلی نمادین و اسطورهای به تصویر کشیده شده و این تصویر، بستری برای تبلور مفاهیم قدسی در هنر سنتی است. این پژوهش با هدف، بررسی ویژگیهای ساختاری اثر معراج پیامبر(ص) متعلق به دوره زند و قاجار با توجه به دیدگاه حسین نصر به هنر دینی، به مطالعه بخشهای گوناگون این اثر پرداخته است. سوال این پژوهش عبارت است از: نقشمایه براق در نقاشی معراج متعلق به دوره زند و قاجار را چگونه میتوان بر مبنای آرای حسین نصر به هنر دینی، مورد تحلیل و توصیف قرار داد؟ گردآوری دادهها از منابع کتابخانهای بوده و پژوهش با رویکردی تاریخی و به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی، به وسیله تحلیل اثر در بستر نگاه حسین نصر صورت گرفته است. این پژوهش نشان میدهد که اثر نامبرده، مصداقی از هنر اسلامی در خدمت تعالی معنوی و سلوک باطنی است؛ هنری که در آن براق، نه صرفاً مرکب پیامبر بلکه نمادی از اتصال آسمان و زمین است. این نقاشی متعلق به اوایل دوره قاجار هم یک تصویر تاریخی و هم تمرینی بصری برای تأمل، شهود و اتصال دوباره به حقیقت مطلق است. بدین ترتیب، هنر نقاشی در دوره قاجار و بهویژه آثار تصویری مذهبی مانند معراج را میتوان مصداقی از هنر بهمثابه ذکر دانست؛ هنری که به جای سرگرمی، به یادآوری میانجامد.https://jhr.usb.ac.ir/article_9678_b67a8466b50c4d9e475d9f99e04d5a92.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106The Transformation of the Friday Prayer Institution in Contemporary Iran: A Case Study on the Genealogy and Religious Authority of the Imam Jom‘e Family of Zanjanتحول نهاد امامت جمعه در ایران معاصر؛ مطالعه موردی تبارشناسی و تحلیل اقتدار مذهبی خاندان امام جمعه زنجان69106963610.22111/jhr.2025.53770.3849FAحسنرستمیگروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایرانJournal Article20250729This study traces the transformation and continuity of the Friday‑Prayer leadership (Emamat‑e Jom‘e) in Zanjan from the Qajar era to the Islamic Republic through the Hosseini‑Zanjani family. It argues that durable authority rested on a dual foundation:<br />Religious legitimacy—jurisprudential training, Sayyid lineage, and ritual mastery.<br />Strategic alignment with state power—state patronage, security institutions, and revolutionary organizations.<br />Using family and organizational archives, waqf deeds, seals, judicial endorsements, manuscript lists, library sources, press materials, and interviews, the article reconstructs the genealogy and institutional trajectory from Seyyed Mohammad Majtahid Sardani’s founding tenure to Seyyed Mohammad Azaddin Hosseini’s activist leadership and its post‑revolution reconfiguration.<br />The office evolved from a primarily ritual role into a multi‑functional religious, judicial, economic, and political institution, yet faced recurring legitimacy crises over endowment management, intra‑clerical rivalries, land transactions, and shifting state policies. Through a historical‑institutionalist lens, the analysis identifies path dependence stemming from early non‑local appointment choices, and critical junctures—including Babist uprisings, the Constitutional Revolution, Reza Shah’s centralization, World War I famine, the post‑1941 opening, and the 1979 Revolution—that reshaped roles and alliances.<br />The study shows how symbolic religious capital was converted into structured influence via documentation, rule‑bound waqf governance, court recognition, and alliances with marjaʿ networks. It further demonstrates institutional recombination across generations—including library building, seminary bylaws, civic education, and mobilization—that stabilized authority amid policy turbulence and security pressures. Ultimately, the Imam Jom‘e office became a key node linking religious legitimacy to local administration and social order by adapting governance practices to evolving expectations and broader societal needs.در جامعۀ زنجان، خاندانهای متعددی در کسوتهای سپاهی(قشون نظامی)، علمی، دیوانی و مذهبی نقشآفرینی کردهاند؛ برخی حذف شدهاند و تعدادی با عبور از فرازوفرودهای تاریخی، به حیات اجتماعی و سیاسی ادامه دادهاند. خاندان حسینیزنجانی، در جایگاه امامتجمعه و تولیت موقوفات مسجد جامع، از اواخر دورۀ قاجار تاکنون، یکی از نهادهای خاندانی مؤثر در ساختار قدرت محلی بوده است. پیوند این خاندان با منابع مشروعیت مذهبی (فقاهت، نسب، مناسک) و سازوکارهای قدرت سیاسی (روابط با دولت، نهادهای امنیتی، ساختارهای انقلابی)، زمینهساز استمرار اقتدار مذهبی ـ سیاسی آنان در بستر تحولات محلی و ملی شدهاست. پرسش اصلی مقاله آن است که نهاد امامتجمعه در زنجان چگونه در قالبی خاندانی، از دورۀ قاجار تا جمهوری اسلامی، شکل گرفت، تثبیت شد و در مواجهه با تحولات سیاسی ـ اجتماعی، بازآرایی نهادی یافت؟ براساس مدعای پژوهش، این خاندان با بهرهگیری همزمان از سرمایۀ نمادین مذهبی و پیوند با ساختار قدرت، توانسته است اقتدار خود را در طول بیش از یک قرن بازتولید و تثبیت کند. این استمرار، علیرغم مواجهه با بحرانهای مشروعیت، فرسایش سرمایۀ نمادین، و چالشهای اقتصادی ـ سیاسی، از راه سیاستهای احیاگرانۀ نسلهای بعدی و بازآرایی نهادی در بستر تحولات محلی و ملی، امکانپذیر شده است. مقالۀ حاضر با تکیه بر اسناد خاندانی و سازمانی، منابع کتابخانهای و مطبوعاتی، به شیوۀ توصیفی ـ تبیینی، به بررسی تاریخی و نهادی این استمرار و تحول پرداختهاست.https://jhr.usb.ac.ir/article_9636_c78c6f89ac78b7232e9088d669d46ce2.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251023The role of external factors in the formation and strengthening of the Taliban group: An analysis of the external reasons for the emergence of the Talibanنقش عوامل خارجی در شکلگیری و تقویت گروه طالبان در افغانستان136167960010.22111/jhr.2025.50685.3745FAسمانهسعیدیدانشجو دکتری ،دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، ایرانسینافروزشدانشیار، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران، ایران. (نویسنده مسئول)مجیدرضارجبیاستادیار،دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایرانJournal Article20250804The emergence of the Taliban movement in Afghanistan and their dominance over the country's lands, among various political parties and groups, in two periods of time, 1996 to 2001 and 2021 to date, cannot be analyzed without considering a set of internal and external factors. The main issue of this article is to examine the impact of external factors on the emergence of the Taliban and their dominance over Afghanistan. The main hypothesis of this research is based on the premise that the intervention of various countries, including the United States, Saudi Arabia, and especially Pakistan, played a decisive role in the emergence and dominance of this group over Afghanistan. This article was conducted using a historical research method, with a qualitative and analytical approach, and using the method of collecting documents and sources in a library manner and using reliable data available in databases. The results of this study show that external factors, including variables such as the presence of the Red Army in Afghanistan and the confrontation of the communists with the religious beliefs of the Afghan people, as well as the intervention of the United States and the support of Saudi Arabia and Pakistan, are among the factors that have led to the emergence and dominance of the Taliban group in Afghanistan.ظهور جریان طالبان در افغانستان و تسلط آنان بر این کشور، در میان احزاب و گروههای سیاسی مختلف، در دو مقطع زمانی 1996 تا 2001 و 2021 تاکنون، نمیتواند بدون توجه به مجموعهای از عوامل داخلی و خارجی تحلیل شود. مسئله اصلی این مقاله، یافت این پرسش اساسی است که عوامل موثر خارجی بر ظهور طالبان و تسلط آنان بر افغانستان چیست؟ فرضیه اصلی این تحقیق بر این مبنا استوار است که دخالت کشورهای خارجی، از جمله ایالات متحده، عربستان سعودی و بهویژه پاکستان، نقش تعیینکنندهای در ظهور و تسلط این گروه بر کشور افغانستان ایفاکرده است.به دلیل ماهیت تاریخی این مقاله ، رویکرد غالب آن،کیفی و تحلیلی است که با بهکارگیری روش گردآوری اسناد و منابع بهصورت کتابخانهای و استفاده از دادههای معتبر موجود در پایگاههای اطلاعاتی انجام شده است. نتایج این پژوهش نشان میدهد که عوامل خارجی، شامل متغیرهایی نظیر حضور ارتش سرخ در خاک افغانستان و رویارویی کمونیستها با باورهای دینی مردم افغانستان، همچنین دخالت ایالات متحده و پشتیبانی عربستان سعودی و پاکستان، از جمله عواملی هستند که موجب ظهور و تسلط گروه طالبان بر افغانستان شدهاند. مقاله حاضر ضمن تحلیل ابعاد مختلف این موضوع، تلاش دارد تا روشنگر نقش کلیدی عوامل خارجی در تحولات افغانستان باشد و به درک بهتر زمینههای تاریخی و سیاسی این پدیده کمک کند<strong>.</strong>https://jhr.usb.ac.ir/article_9600_4484eab9212d08c3b6b371777eafd8c8.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251023Political and Military Strategies of Badh ibn Dustak against Adud al-Dawla and Samsam al-Dawla Buwayhid with an Emphasis on Ibn Khaldun’s Historical Modelراهبردهای سیاسی و نظامی باد بن دوستک در برابر عضدالدوله و صمصام الدوله بویهی با تاکید بر الگوی تاریخی ابن خلدون107135961410.22111/jhr.2025.52665.3811FAسکینهسعیدیاستادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، آزادشهر، ایران.سید علی اکبرعباسپوراستادیار تاریخ و تمدن ملل اسلامی، گروه الهیات و معارف اسلامی، واحد آزادشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، آزادشهر، ایران.Journal Article20250809This study examines the political and military strategies of Badh ibn Dustak, founder of the Marwanid dynasty in Diyar Bakr, Utilizing a descriptive-analytical approach, this research draws on primary and secondary historical sources to analyze the rise of Badh’s power against the backdrop of the gradual decline of the central Buyid authority. The study interprets political and military actions through the lens of Ibn Khaldun’s theory on the role of frontier regions and social dissatisfaction in state formation.The findings reveal that Badh’s emergence was facilitated by social unrest, the strategic geographic position of frontier regions (thugur), and opportunities arising from the power vacuum and internal conflicts following ʿAdud al-Dawla’s death. By adopting pragmatic policies, including alliance with the Byzantine Empire and employing irregular warfare in difficult terrain, Badh was able to establish local legitimacy and mobilize popular support despite opposition from the Abbasid Caliphate. Conversely, ʿAdud al-Dawla and Ṣamṣām al-Dawla responded with a conventional, centralized military approach but failed to achieve lasting success due to limited influence over frontier zones and internal crises after ʿAdud al-Dawla’s demise.<br /><br />This comparative analysis demonstrates how exploiting the weakness of centralized structures, popular mobilization, and control over frontier regions can foster the emergence of local powers, as Ibn Khaldun’s theory of power transition through borderlands insightfully explains. The study highlights the dynamic interaction between central authorities and peripheral entities in shaping political authority during this period.جستار حاضر به بررسی و تحلیل راهبردهای سیاسی و نظامی «باد بن دوستک» ـ بنیانگذار حکومت بنیمروان در دیاربکر ـ در مواجهه با عضدالدوله و صمصامالدوله بویهی پرداخته و این کنشها را در چارچوب الگوی تاریخی ابنخلدون تحلیل کرده است. این پژوهش بر آن است تا با بهرهگیری از منابع تاریخی و با روش توصیفی ـ تحلیلی، نشان دهد که شکلگیری قدرت باد در بستر انحطاط و فروپاشی تدریجی حکومت مرکزی آلبویه و با اتکا به نارضایتی اجتماعی و موقعیت جغرافیایی ویژه ثغور و نیز فرصت به دست آمده از خلا قدرت و اختلافات داخلی پس از درگذشت عضدالدوله رخ داد. باد با بهرهگیری از سیاستهای واقع بینانه، از جمله اتحاد با امپراتوری روم، و اجرای جنگهای نامنظم در مناطق صعب العبور، توانست به رغم مخالفت دستگاه خلافت عباسی، مشروعیت و نیروی مردمی لازم را برای تأسیس حکومتی محلی فراهم آورد. در مقابل، عضدالدوله و صمصامالدوله دیلمی با رویکرد نظامی متداول و متمرکز به مقابله برخاستند؛ اما بهدلیل محدودیت نفوذ در ثغور مطابق با الگوی تاریخی ابن خلدون و نیز به سبب مواجهه با بحرانهای داخلی پس از مرگ عضدالدوله، نتوانستند موفقیتی پایدار بهدست آورند. این مقاله ضمن تحلیل تطبیقی این دو راهبرد، نشان میدهد که چگونگی بهرهگیری از ضعف ساختارهای مرکزی، توان مردمی، و اعمال قدرت در ثغور ، میتواند زمینهساز ظهور دولتهای محلی شود؛ همانگونه که ابنخلدون آن را در نظریهی انتقال قدرت با بهره مندی از موقعیت نواحی مرزی تبیین کرده است.https://jhr.usb.ac.ir/article_9614_93b026416113e98eb0258159741effb4.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251023Reconfiguration of Iranian Identity in the Jibāl Province from the Islamic Conquest to the Consolidation of Local Powers:
A Historical-Sociological Analysis of Religion, Power, and Cultural Resistance)بازپیکربندی هویت ایرانی در ایالت جبال پس از فتح اسلامی تا تثبیت قدرتهای محلی؛ (تحلیلی جامعهشناسی تاریخی از دین، قدرت و مقاومت فرهنگی)168206965010.22111/jhr.2025.53244.3829FAحسنشیخ پیریدانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایرانداریوشنظریدانشیار، گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.0009-0001-8111-1866مجتبیگراونددانشیار، گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.سید علاء الدینشاهرخیاستاد، گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران.Journal Article20250920<strong><em>Abstract</em></strong>
This study examines the reconfiguration of Iranian identity in the province of Jibāl from the Islamic conquest to the consolidation of local dynasties, adopting a historical–sociological approach. Moving beyond the binary of pre-Islamic versus Islamic Iran, it explores the interplay of religion, power, and culture during the transition from Sasanian structures to the Abbasid caliphal order, highlighting a gradual and multidimensional transformation of identity. Drawing on critical historical analysis of early Islamic chronicles, geographical works, and literary sources, the research focuses on social actors—particularly Iranian elites—and their strategies for mobilizing cultural, symbolic, and historical resources. Jibāl is conceptualized as a dynamic arena in which Abbasid authority, local elites, and diverse cultural currents negotiated power, legitimacy, and social status.
Findings indicate that religious transformation went beyond the simple replacement of Zoroastrianism with Islam, becoming a contested sphere over meaning, authority, and social positioning. Iranian elites leveraged the Persian language, festivals, and historical memory to reinterpret cultural capital and secure influence within the new political and religious order. Local dynasties, especially the Buyids and Ziyarids, reinforced this process by selectively reviving pre-Islamic symbols and rituals, establishing a balance between caliphal authority and Iranian heritage. This study underscores the importance of regional analysis for understanding identity transformation in transitional societies.این پژوهش با رویکرد جامعهشناسی تاریخی، فرایند بازپیکربندی هویت ایرانی در ایالت جبال را از زمان فتح اسلامی تا تثبیت قدرتهای محلی مورد بررسی قرار داده است. این پژوهش با عبور از روایتهای خطی تاریخنگارانه، تلاش کرده است تا پویاییهای دین، قدرت و فرهنگ را در بستر گذار از ساختارهای پیشااسلامی به نظم خلافت اسلامی تحلیل کند و نشان دهد این گذار چگونه به بازآرایی تدریجی عناصر هویتی ایرانی انجامیده است.روش تحقیق در این پژوهش، مبتنی بر تحلیل تاریخی انتقادی و مطالعه منابع متقدم تاریخی، جغرافیایی و ادبی است و دادهها با تمرکز بر مناسبات قدرت و نقش کنشگران اجتماعی بازخوانی شدهاند.یافتهها نشان میدهد که تحول دینی در جبال صرفاً جایگزینی آیینی نبود، بلکه عرصهای برای رقابت بر سر معنا و مشروعیت اجتماعی بوده است.نخبگان ایرانی با اتکا به میراث فرهنگی و تاریخی خود و در چارچوب نظم جدید سیاسی، به بازتعریف هویت ایرانی و کسب موقعیتی تازه در ساختار قدرت دست یافتند. تثبیت قدرت خاندانهای محلی، بهویژه آلبویه و آلزیار، نیز به شکلگیری موازنهای میان اقتدار خلافت و سنتهای ایرانی انجامید.نتایج پژوهش نشان میدهد که بازپیکربندی هویت ایرانی در جبال فرایندی تدریجی و چندبعدی بود که از تعامل دین، قدرت و منابع نمادین در بستر تاریخی شکل گرفت.دانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106Feasibility of Coordinated Fabrication and Reconstruction of Islamic History in the Abbasid Era: A Critique of Revisionist Theories Based on Non-Islamic Sourcesامکانسنجی جعل و بازسازی هماهنگ تاریخ اسلام در دوره عباسیان؛ نقد نظریههای تجدیدنظرطلبانه با تکیه بر منابع غیراسلامی207233947210.22111/jhr.2025.52403.3805FAسید جعفرصادقیاستادیار گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانJournal Article20250808Revisionist perspectives maintain that Islam was originally a Judeo-Christian movement that emerged in more northern regions and was later rewritten by the Abbasids as a religion centered on Mecca; therefore, reliance on Islamic sources for examining the identity and history of this religion also faces serious challenges. This study seeks to assess the plausibility of such a large-scale fabrication by the Abbasid government. The main question is whether the Abbasids fundamentally possessed the necessary infrastructure for such a major and consequential undertaking to the extent that they could rewrite traditional Islamic narratives or impose a new religion. The research method is based on analyzing non-Islamic sources contemporary with and subsequent to the Abbasids, as well as reports concerning certain material evidence. The findings indicate that political instability caused by internal divisions, familial rivalries, and regional rebellions had weakened the cohesion of the caliphate. The vast geographical extent of the empire, together with the cultural and political diversity of non-Arab societies, made narrative homogenization impossible. Moreover, religious and ethnic diversity among Arabs had led to the formation of independent narrative networks. In addition, political, commercial, and cultural interactions with the Byzantines, Persians, and Armenians enhanced widespread awareness of the traditional Islamic narrative. Material evidence, including early discovered Qurʾanic manuscripts and Umayyad inscriptions, also confirms the early consolidation of Islamic identity and the existence of these obstacles. The overall conclusion is that structural constraints and material evidence severely limit and render highly implausible the possibility of the Abbasids fabricating or rewriting the history of Islam.دیدگاههای تجدیدنظرطلبانه بر آناند که اسلام یک جنبش یهودی-مسیحی بود که در مناطق شمالیتر شکل گرفت و بعدها توسط عباسیان بهعنوان دینی با مرکزیت مکه بازنویسی شد؛ لذا تکیه بر منابع اسلامی برای بررسی هویت و تاریخ این آیین نیز با چالش جدی مواجه است. این پرسش پژوهش در صدد آن است که وقوع چنین جعل گستردهای را توسط حکومت عباسی امکانسنجی نماید. پرسش اصلی این است که آیا اساساً عباسیان از زیرساختهای مورد نیاز برای چنین اقدام عمده و مهمی برخوردار بودند تا حدی که بتوانند روایات سنتی اسلام را بازنویسی یا آیین جدیدی تحمیل کنند؟ روش تحقیق مبتنی بر تحلیل منابع غیراسلامی همعصر عباسیان و متأخر از آنان و گزارشهایی درباره برخی شواهد مادی است. یافتهها نشان میدهند که ناپایداری سیاسی ناشی از تفرقههای داخلی، رقابتهای خانوادگی و شورشهای منطقهای، انسجام خلافت را تضعیف کرده بود. گستردگی جغرافیایی امپراتوری نیز، همراه با تنوع فرهنگی و سیاسی جوامع غیرعرب یکسانسازی روایی را غیرممکن میساخت. از سوی دیگر تنوع مذهبی و قومی در میان اعراب، موجب ایجاد شبکههای روایی مستقل شده بود. همچنین تعاملات سیاسی، تجاری و فرهنگی با بیزانس، پارسیان و ارمنیان، آگاهی گسترده از روایت سنتی اسلام را تقویت میکرد. شواهد مادی، از جمله نسخههای کهن قرآنهای کشف شده و کتیبههای اموی نیز تثبیت زودهنگام هویت اسلامی و وجود این موانع را تأیید میکنند. نتیجه کلی این است که موانع ساختاری و شواهد مادی، امکان جعل یا بازنویسی تاریخ اسلام را توسط عباسیان بهشدت محدود و نامحتمل میسازند.<br /><em> </em>https://jhr.usb.ac.ir/article_9472_3143570bd465c0e38bf6833a42324ce1.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106A Study of the Possibility of Establishing an Islamic Government from the Perspective of Fada'iyan-e Islamبررسی امکان تشکیل حکومت اسلامی از دیدگاه فدائیان اسلام234267960710.22111/jhr.2025.53639.3842FAحسنفدائیدانشجوی دکتری ،گروه انقلاب اسلامی. دانشگاه معارف اسلامی. قم. ایرانمظفرنامداراستادیار گروه علوم سیاسی. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران. ایرانJournal Article20250804The Fedayan-e Islam society (Jamiat Fada'iyan Islam), led by the young cleric Nawab Safavi, engaged in nearly a decade-long struggle against the Pahlavi regime in the mid-twentieth century, with the aim of establishing an Islamic government, and exerted significant influence on the political developments of that period. This article, by examining the concept of Islamic government from the perspective of the Fedayan-e Islam, raises the fundamental question of whether the establishment of an Islamic government in Iran was feasible based on the ideas and views of this society. In order to provide a reasoned answer to this question, the article employs a descriptive–analytical approach and utilizes library-based research, drawing on sources produced by or related to the Fedayan-e Islam. By analyzing the data and organizing them into five components—(1) the possibility of formulating a theory of Islamic government, (2) the capacity to develop such a theory, (3) the sources for establishing an Islamic government, (4) the strategies for establishing an Islamic government, and (5) the practical mechanisms proposed by the society for this purpose—the study arrives at the following conclusion: the Fedayan-e Islam suffered from substantial theoretical and practical deficiencies across all dimensions, and the establishment of an Islamic government based on their ideas and viewpoints was not feasible.جمعیت فدائیان اسلام به رهبری طلبه جوانی بهنام نواب صفوی در دهه 20 شمسی با آرمان ایجاد حکومت اسلامی، مبارزه ده سالهای را علیه رژیم پهلوی پیگیری نمود. وی تأثیرات مهمی در تحولات آن دهه از خود بر جای نهاد. این مقاله در پی بررسی ابعاد حکومت اسلامی در اندیشه فدائیان اسلام است تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که آیا براساس اندیشه و آراء جمعیت فدائیان اسلام، ایجاد حکومت اسلامی در ایران امکانپذیر بوده است؟ مقاله حاضر برای دستیابی به پاسخ مستدل این پرسش با بهره گیری از روش توصیفی – تحلیلی و با استفاده از روش گردآوی اطلاعات تاریخی کتابخانهای از منابع مرتبط و بهجا مانده از فدائیان اسلام بهره برده است. با تحلیل اطلاعات و ساماندهی آنها ذیل 5 مؤلفه 1- امکان تولید نظریه حکومت اسلامی 2- توانایی تولید نظریه حکومت اسلامی 3- منابع ایجاد حکومت اسلامی 4- راهبردهای ایجاد حکومت اسلامی و 5- راهکارهای ایجاد حکومت اسلامی در اندیشه آن جمعیت، چنین به نظر رسید که فدائیان در تمامی مؤلفهها دچار نواقص عدیدهای بودهاند و ایجاد حکومت اسلامی براساس اندیشه و آراء آنان امکانپذیر نبوده است.https://jhr.usb.ac.ir/article_9607_cae0ae7d14c17130c1647fd483eb2d51.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251023The Historiography of Neyshabur and the Pathology of Research in the Contemporary Period Based on Academic Theses (1978-2025)تاریخنگاری نیشابور و آسیبشناسی پژوهش در دورۀ معاصر با تکیهبر نگارش پایاننامههای دانشگاهی (1357-1404ش)268303959910.22111/jhr.2025.53255.3828FAمصطفیلعل شاطریاستادیار، گروه باستانشناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایرانحسنصادقی سمرجانیاستادیار، گروه باستانشناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایرانپیمانابوالبشریاستادیار، گروه باستانشناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، ایران0000-0001-8841-6470Journal Article20250803Neyshabur, owing to its rich civilizational background (from the ancient to the contemporary period), possesses exceptional potential for research across various fields of history. The objective of the present study is an analytical pathology of academic productions in the field of Neyshabur historiography during the period 1978–2025, relying on a mixed-methods methodology (qualitative and quantitative content analysis of 34 theses). The central question of this research focuses on identifying recurring patterns, methodological shortcomings, and epistemological ruptures in the record of Neyshabur's historical research based on theses. Findings indicate that 85% of studies are confined to a specific timeframe (3rd–7th centuries AH) while pre-Islamic eras and contemporary developments (from the Safavid period to the Islamic Revolution) have been less examined. Furthermore, the dominance of a political-religious discourse (70% of titles) has limited Neyshabur merely to a stage for elite agency, neglecting attention to other social classes. A methodological crisis is also evident, as reliance on classical texts by 94% of the studies, with no attention to urban archaeological approaches, archival sources, or discourse analysis, has resulted in the production of descriptive narratives. Additionally, an imbalance in academic levels (91.2% Master's theses versus 8.8% Doctoral dissertations) and a fragile geographical distribution (concentration of 62.5% of productions in Tehran and Mashhad, with 15.6% in Neyshabur itself) constitute other observable pathologies. In summary, although Neyshabur historiography in the realm of theses has experienced quantitative growth in the past decade, it lacks the civilizational continuum, thematic diversity, and methodological depth necessary for a multi-layered rereading of Neyshabur's history. Proposed solutions to halt and correct this flawed cycle include adopting interdisciplinary approaches, developing research infrastructure, and redefining the role of the University of Neyshabur as the central hub for indigenous research.نیشابور بهواسطۀ برخورداری از پیشینۀ تمدنی (از دورۀ باستان تا معاصر)، از ظرفیت ممتازی جهت پژوهش در گرایشهای گوناگون تاریخ برخوردار است. هدف پژوهش حاضر، آسیبشناسی تحلیلی تولیدات دانشگاهی در حوزۀ تاریخپژوهی نیشابور در بازۀ زمانی ۱۳۵۷–۱۴۰۴ش، با اتکا به روششناسی ترکیبی (تحلیل محتوای کیفی و کمیِ ۳۴ پایاننامه) است. پرسش کانونی این پژوهش بر شناسایی الگوهای تکرارشونده، کاستیهای روششناختی و گسستهای معرفتیِ کارنامۀ تاریخپژوهی نیشابور با تکیهبر پایاننامهها متمرکز است. یافتهها نشان میدهد که ۸۵٪ پژوهشها در انحصار زمانی خاص بوده (قرون ۳–۷ق) و ادوار پیشااسلامی و تحولات معاصر (از دورۀ صفوی تا انقلاب اسلامی) کمتر مورد بررسی قرار گرفتهاند. از سوی دیگر، سلطۀ گفتمان سیاسی-مذهبی (۷۰٪ عناوین) نیشابور را صرفاً به صحنۀ کنش نخبگان محدود ساخته و از توجه به دیگر طبقات خودداری شده است. بحران روششناختی نیز در اتکای ۹۴٪ پژوهشها به متون کلاسیک، فارغ از توجه به رهیافتهای باستانشناسی شهری، منابع آرشیوی و یا تحلیل گفتمان به تولید روایتهای توصیفی انجامیده است. همچنین، ناترازی مقاطع (۹۱.۲٪ کارشناسیارشد در مقابل ۸.۸٪ دکتری) و پراکندگی جغرافیایی شکننده (تمرکز ۶۲.۵٪ تولیدات در تهران و مشهد ۱۵.۶٪ در نیشابور)، دیگر آسیب مشهود است میشود. درمجموع، هرچند تاریخپژوهی نیشابور در عرصۀ پایاننامهها طی یک دهۀ اخیر با رشد کمی همراه گردیده، اما فاقد پیوستار تمدنی، تنوع موضوعی و عمق روششناختی لازم برای بازخوانیِ چندلایۀ تاریخ نیشابور است. راهکارهای پیشنهادی برای توقف و اصلاح این چرخۀ معیوب، اتخاذ رویکردهای میانرشتهای، توسعۀ زیرساختهای پژوهشی و بازتعریف نقش دانشگاه نیشابور بهعنوان کانون پژوهشهای بومی است.https://jhr.usb.ac.ir/article_9599_8a71dcfb590d973a3131568e813e035c.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106The role of the political and religious crises of the Fatimid Caliphate in shaping the idea of the Ismaili Imamate; A Case Study of Ithbāt al-Imāma by Aḥmad ibn Ibrāhīm al-Nīsābūrīنقش بحرانهای سیاسی و مذهبی خلافت فاطمی در صورتبندی انگارهی امامت اسماعیلیه، مطالعه موردی اثبات الامامه از احمد بن ابراهیم نیشابوری304339960110.22111/jhr.2025.52328.3802FAسعیدموسوی سیانیاستادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایرانبهادرقیمدانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایران(علیقاسمیاستادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهیدچمران اهواز، اهواز، ایرانعمادالدیننوروزی نیاکارشناسی ارشد تاریخ اسلام، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایرانJournal Article20250730Unlike the Sunni conception, the Shi‘i theory of imamate is fundamentally a priori. Nevertheless, the practical requirements of governance in Egypt produced notable shifts in the Fatimid interpretation of the doctrine of imamate. The caliphate of al-Hakim bi-Amr Allah marked a critical moment that pushed the Ismaili da‘wa organization from a purely a priori theorization toward a more a posteriori engagement with political realities. Given the significance of this transition in the history of Shi‘i thought, the present article seeks to answer the following question: What role did the political and religious crises of al-Hakim’s caliphate play in shaping the Ismaili conception of the imamate?<br />To address this question, the study adopts a conceptual-history approach to examine the treatise Ithbat al-Imama by al-Nishaburi as a case study. The application of this method demonstrates that the extreme fluctuations in al-Hakim’s policies, the doubts cast by the Abbasid caliph al-Qadir regarding the Alid lineage of the Fatimids, and the weakening of Fatimid legitimacy under the influence of extremist claims of al-Hakim’s divinity constituted the crises that compelled al-Nishaburi to formulate a retrospective reinterpretation of the Ismaili doctrine of imamate.<br />Thus, al-Nishaburi not only defended the necessity of a divinely designated imamate in its Shi‘i sense but also sought to persuade Fatimid supporters who had become doubtful under al-Hakim’s erratic governance. He therefore attempted to draw the public back to the Fatimid polity through concepts such as the necessity of obeying a benevolent imam and justified the caliph's inconsistent political temperament by appealing to the demands of ruling a community characterized by diverse and shifting dispositions.نظریهی امامت شیعیان برخلاف اهل سنت پیشینی است. با این وجود الزامات حکومتداری در مصر، تغییراتی در تفسیر خلافت فاطمی از مسألهی امامت ایجاد کرد. خلافت الحاکم بامرالله بزنگاهی است که سازمان دعوت اسماعیلی را به این گذار از نظریهپردازی پیشینی به تأمل پسینی در واقعیتهای سیاسی سوق داد. با عطف نظر به اهمیتی که این گذار در تاریخ تفکر شیعی دارد، مقاله درصدد پاسخ بدین پرسش برآمد که بحرانهای سیاسی و مذهبی خلافت الحاکم چه نقشی در صورتبندی انگارهیِ امامت اسماعیلیه ایفا کرد؟ رهیافت نگارندگان جهت پاسخ بدین پرسش مطالعهی موردی «اثبات الامامة» نیشابوری از چشمانداز بصیرتهای تاریخ انگاره است. کاربست این رهیافت ما را بدیننتیجه رهنمون مینماید که تغییرات افراطی سیاستهای الحاکم، تردیدهایی که القادربالله عباسی در نسب علوی فاطمیان ایجاد نمود و تضعیف مشروعیت فاطمیان تحتتأثیر باورهای غالیانه به اولوهیت الحاکم، بحرانهایی بود که نیشابوری را به بازپرداختی پسینی از انگارهی امامت اسماعیلیه واداشت. بدینترتیب، نیشابوری نهتنها از بایستگی امامت منصوص بهمعنای شیعیاش دفاع کرد، بلکه بر آن شد تا حامیان دولت فاطمی که تحت تأثیر رویهی حکومتداری الحاکم دچار تردید شده بودند را اقناع سازد. لذا سعی کرد تا مردم را در پرتو مفاهیمی همچون ضرورت اطاعت از امام خیرخواه به دامان خلافت فاطمی بازگرداند. به همینترتیب تلون مزاج سیاسی خلیفه را با استناد به الزامات حاکمیت بر مردمی که واجد روحیات متغیر و متفاوتی هستند توجیه نمود.https://jhr.usb.ac.ir/article_9601_fc85b5efe1b6930a56b0c4eaf239a99d.pdfدانشگاه سیستان و بلوچستاننشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام2345-2099193720251106The Role of the Mohseni Family Endowments in Sustaining Local Power Structures in Arak, 1264–1320 AHنقش موقوفات خاندان محسنی در تداوم ساختار قدرت محلی اراک (۱۲۶۴–۱۳۲۰ق)340376968510.22111/jhr.2026.53908.3853FAنورالدیننعمتیدانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات،دانشگاه تهران. تهران. ایران.سید محمدساداتدانشجوی دکتری .گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایرانJournal Article20250819Haj Aqa Mohsen Araqi was among the most prominent landowners and benefactors of Markazi Province during the Qajar era, playing a pivotal role in the political and social developments of Arak. Drawing on primary sources from the National Archives of Iran, the detailed proceedings of the National Consultative Assembly, and Qajar administrative records, this study examines the role of Araqi and the Mohseni family in managing an extensive network of estates and endowments, and their impact on local power structures. The central research question investigates the extent to which these endowments influenced the continuity or transformation of local power patterns during and after Haj Aqa Mohsen’s lifetime, and how the Constitutional Revolution affected traditional landlord–peasant relations and the waqf system.<br /><br />The findings indicate that the Mohseni family, leveraging their substantial assets, were able to maintain their social and political status until the end of the Naseri period and even beyond the Constitutional Revolution, despite peasant protests. Analysis of the parliamentary proceedings also reveals that, although there were criticisms regarding the family’s land management and administration of endowments, there was no effective political will among the representatives to implement structural changes, rendering such protests largely ineffective. Consequently, Haj Aqa Mohsen’s heirs continued to preserve their economic and social influence amidst the political transformations of the Constitutional era.حاجآقا محسن عراقی یکی از مالکان و واقفان صاحب نفوذ استان مرکزی در دوره قاجار است که در تحولات سیاسی و اجتماعی اراک نقشی اساسی ایفا نوده است. این پژوهش با اتکا به اسناد و مدارک تاریخی، مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و متون اداری عصر قاجار، نقش او و خاندان محسنی را در مدیریت شبکه گسترده املاک و موقوفات و تأثیر آن بر ساختار قدرت محلی در اراک را بررسی کرده است. و مقرر است به این شوال پاسخ دهد که: این موقوفات، در دوره پیش و پس از حیات حاجآقا محسن، چه تاثیری بر استمرار یا تحول الگوهای قدرت محلی داشته اند؟ و انقلاب مشروطه تا چه حد توانست در مناسبات سنتی ارباب ـ رعیتی و نظام وقف مداخله نماید؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد خاندان محسنی با تکیه بر داراییهای گسترده خود، علیرغم اعتراضات رعایا، تا پایان دوره ناصری و حتی پس از مشروطه توانستند جایگاه اجتماعی و سیاسی خویش را حفظ کنند. بررسی مشروح مذاکرات مجلس نیز بیانگر آن است که علیرغم انتقادهای متعدد نسبت به شیوه زمینداری و نحوه مدیریت موقوفات این خاندان، ارادهای مؤثر برای دگرگونی ساختاری در میان نمایندگان وجود نداشت و اعتراضات علیه آنان عملاً بینتیجه ماند. بدینترتیب، ورثه حاجآقا محسن در سایه تحولات سیاسی عصر مشروطه همچنان نفوذ اقتصادی و اجتماعی خود را تداوم بخشیدند و شکایات دادخواهان نیز به نتیجهای نرسید.https://jhr.usb.ac.ir/article_9685_e44f45a0f604db21edac6196ecae10ab.pdf