منطقه ماوراءالنهر در قرن نوزدهم میلادی، همزمان با حاکمیت خاندان منغیتها، از ساخت اجتماعی ـ سیاسی پیچیده و ناهمگونی برخوردار بود که بر پایه تنوع قومی، شیوههای متفاوت معیشت و استقرار جمعیتی (یکجانشینی شهری و روستایی در کنار کوچنشینی قبایلی) شکل گرفته بود. این ترکیب اجتماعی، در کنار استمرار مناسبات ایلی و قبیلهای، زمینهساز شکلگیری منازعات گسترده و گریز از تمرکز قدرت سیاسی در این منطقه شد. مقاله حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با بهرهگیری از منابع تاریخی، سفرنامهها و گزارشهای معاصر، به بررسی رابطه میان بافت اجتماعی–قبایلی ماوراءالنهر و گسیختگی قدرت سیاسی در دوره حکومت منغیتها میپردازد.
سؤال اصلی پژوهش آن است که بافت اجتماعی ـ سیاسی ماوراءالنهر چه نقشی در ناتوانی حکومت منغیتها در ایجاد اقتدار سیاسی متمرکز و پایدار ایفا کرده است؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد که غلبه ساختار قبایلی، تعارض منافع میان گروههای کوچنشین و یکجانشین، ضعف پیوندهای اقتصادی پایدار، فقدان مشروعیت سیاسی فراگیر، منازعات درونقبایلی و رقابتهای جانشینی، در کنار محدودیتهای جغرافیایی، از مهمترین عواملی بودند که مانع شکلگیری قدرت متمرکز در خاننشین بخارا شدند. این عوامل نهتنها توان حاکمیت منغیتها را در کنترل قلمرو تضعیف کردند، بلکه با فرسایش منابع مادی و انسانی، جامعه ماوراءالنهر را در آستانه نفوذ و سلطه قدرتهای خارجی آسیبپذیر ساختند.
متولی، عبداله و حسن بیگی، محمد. (1405). بررسی بافت اجتماعی ـ سیاسی ماوراءالنهر و نقش آن در گسیختگی قدرت حکومت منغیتها. (e10306). نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، ()، e10306 https://doi.org/10.22111/jhr.2026.54792.3883
MLA
متولی، عبداله، و حسن بیگی، محمد. "بررسی بافت اجتماعی ـ سیاسی ماوراءالنهر و نقش آن در گسیختگی قدرت حکومت منغیتها" .e10306 ، نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، ، 1405، e10306. doi: 10.22111/jhr.2026.54792.3883
HARVARD
متولی، عبداله، و حسن بیگی، محمد. (1405). 'بررسی بافت اجتماعی ـ سیاسی ماوراءالنهر و نقش آن در گسیختگی قدرت حکومت منغیتها'، نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، (), e10306. doi: 10.22111/jhr.2026.54792.3883
CHICAGO
متولی، عبداله و حسن بیگی، محمد، "بررسی بافت اجتماعی ـ سیاسی ماوراءالنهر و نقش آن در گسیختگی قدرت حکومت منغیتها." نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، (1405): e10306, doi: 10.22111/jhr.2026.54792.3883
VANCOUVER
متولی عبداله، حسن بیگی محمد. بررسی بافت اجتماعی ـ سیاسی ماوراءالنهر و نقش آن در گسیختگی قدرت حکومت منغیتها. پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام. 1405;():e10306. doi: 10.22111/jhr.2026.54792.3883