شاهنشاهی ساسانی (حک. ۲۲۴‑۶۵۱ م) بهعنوان یکی از بزرگترین و پایدارترین امپراتوریهای دوران باستان متأخر، از سه رکن بنیادینِ سیاسی‑اداری، اقتصادی‑کشاورزی و نظامی‑لجستیک بهره میگرفت. آنچه این سه رکن را به یکدیگر پیوند میداد و به این ساختار امکان صعودی سریع و چشمگیر بخشید، تمرکز بینظیر هر سه مؤلفه در قلمرو جغرافیایی بینالنهرین بود. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی سیستمی و بهرهگیری از روش تاریخنگاری ساختاری، به تحلیل نقش بینالنهرین بهعنوان پیشرانه صعود ساسانیان میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که انتخاب راهبردی تیسفون بهعنوان پایتخت اداری و سیاسی، همراه با تمرکز خزانه و دیوانسالاری در این شهر، بینالنهرین را به مرکز تصمیمگیری و کنترل منابع شاهنشاهی تبدیل کرد. از سوی دیگر، سرمایهگذاریهای عظیم ساسانیان در شبکههای آبیاری (از جمله کانال نهراوان و سدهای خوزستان)، جلگههای میانرودان را به «انبار غله» این شاهنشاهی و مبنای تولید مازاد اقتصادی بدل ساخت. در بعد نظامی نیز، جمعیت متراکم روستایی بینالنهرین منبع اصلی تأمین نیروی پیادگان ارتش ساسانی بود و نزدیکی این منطقه به مرزهای غربی، آن را به پایگاه لجستیک اصلی لشکرکشیها علیه بیزانس مبدل کرد. این سه مؤلفه در قالب یک «چرخه بازخورد مثبت» عمل میکردند: تولید مازاد کشاورزی جمعیت و بودجه را افزایش میداد، بودجه و جمعیت ارتش را تقویت میکرد، و ارتش امنیت لازم برای ادامه فعالیتهای اقتصادی و سیاسی را تضمین مینمود. بینالنهرین در دوران صعود ساسانیان نه صرفاً یک استان، بلکه هسته مرکزی و عامل اصلی پیشرانش قدرت شاهنشاهی بود.
شه بخش، عظیم. (1405). نقش راهبردی میانرودان در شکلگیری و تثبیت قدرت شاهنشاهی ساسانی: از تمرکز اداری و مازاد کشاورزی تا پشتیبانی نظامی ـ لجستیکی. (e10313). نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، ()، e10313 https://doi.org/10.22111/jhr.2026.56642.3970
MLA
شه بخش، عظیم. "نقش راهبردی میانرودان در شکلگیری و تثبیت قدرت شاهنشاهی ساسانی: از تمرکز اداری و مازاد کشاورزی تا پشتیبانی نظامی ـ لجستیکی" .e10313 ، نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، ، 1405، e10313. doi: 10.22111/jhr.2026.56642.3970
HARVARD
شه بخش، عظیم. (1405). 'نقش راهبردی میانرودان در شکلگیری و تثبیت قدرت شاهنشاهی ساسانی: از تمرکز اداری و مازاد کشاورزی تا پشتیبانی نظامی ـ لجستیکی'، نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، (), e10313. doi: 10.22111/jhr.2026.56642.3970
CHICAGO
شه بخش، عظیم، "نقش راهبردی میانرودان در شکلگیری و تثبیت قدرت شاهنشاهی ساسانی: از تمرکز اداری و مازاد کشاورزی تا پشتیبانی نظامی ـ لجستیکی." نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام، (1405): e10313, doi: 10.22111/jhr.2026.56642.3970
VANCOUVER
شه بخش عظیم. نقش راهبردی میانرودان در شکلگیری و تثبیت قدرت شاهنشاهی ساسانی: از تمرکز اداری و مازاد کشاورزی تا پشتیبانی نظامی ـ لجستیکی. پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام. 1405;():e10313. doi: 10.22111/jhr.2026.56642.3970