نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام

نشریه پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام

نقش راهبردی میانرودان در شکل‌گیری و تثبیت قدرت شاهنشاهی ساسانی: از تمرکز اداری و مازاد کشاورزی تا پشتیبانی نظامی ـ لجستیکی

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسنده
گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان
10.22111/jhr.2026.56642.3970
چکیده
شاهنشاهی ساسانی (حک. ۲۲۴‑۶۵۱ م) به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین و پایدارترین امپراتوری‌های دوران باستان متأخر، از سه رکن بنیادینِ سیاسی‑اداری، اقتصادی‑کشاورزی و نظامی‑لجستیک بهره می‌گرفت. آنچه این سه رکن را به یکدیگر پیوند می‌داد و به این ساختار امکان صعودی سریع و چشمگیر بخشید، تمرکز بی‌نظیر هر سه مؤلفه در قلمرو جغرافیایی بین‌النهرین بود. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی سیستمی و بهره‌گیری از روش تاریخ‌نگاری ساختاری، به تحلیل نقش بین‌النهرین به‌عنوان پیشرانه صعود ساسانیان می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که انتخاب راهبردی تیسفون به‌عنوان پایتخت اداری و سیاسی، همراه با تمرکز خزانه و دیوانسالاری در این شهر، بین‌النهرین را به مرکز تصمیم‌گیری و کنترل منابع شاهنشاهی تبدیل کرد. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری‌های عظیم ساسانیان در شبکه‌های آبیاری (از جمله کانال نهراوان و سدهای خوزستان)، جلگه‌های میان‌رودان را به «انبار غله» این شاهنشاهی و مبنای تولید مازاد اقتصادی بدل ساخت. در بعد نظامی نیز، جمعیت متراکم روستایی بین‌النهرین منبع اصلی تأمین نیروی پیادگان ارتش ساسانی بود و نزدیکی این منطقه به مرزهای غربی، آن را به پایگاه لجستیک اصلی لشکرکشی‌ها علیه بیزانس مبدل کرد. این سه مؤلفه در قالب یک «چرخه بازخورد مثبت» عمل می‌کردند: تولید مازاد کشاورزی جمعیت و بودجه را افزایش می‌داد، بودجه و جمعیت ارتش را تقویت می‌کرد، و ارتش امنیت لازم برای ادامه فعالیت‌های اقتصادی و سیاسی را تضمین می‌نمود. بین‌النهرین در دوران صعود ساسانیان نه صرفاً یک استان، بلکه هسته مرکزی و عامل اصلی پیشرانش قدرت شاهنشاهی بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 20 آبان 1405

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 20 آبان 1405
  • تاریخ پذیرش 20 آبان 1405