بازنمایی هژمونی در سیاست مذهبی کریم‌خان زند، بر مبنای آرای گرامشی

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، گروه تاریخ اسلام، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران. ایران.

2 استادیار گروه تاریخ اسلام، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران. ایران.

3 استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی تهران

4 استادیار گروه تاریخ اسلام دانشگاه بین المللی مذاهب اسلامی تهران، ایران

چکیده

مذهب تشیع که با تشکیل دولت صفویه به عنوان عامل و مولفه اساسی در نحوه ارتباط ­گیری حاکمان با پیروان دیگر مذاهب اسلامی و اقلیت­های دینی نقش مهمی ایفاء می­نمود، در دوره زندیه و حکومت کریم­خانی نیز از این مهم مستثنی نبود. هدف مقاله حاضر، بررسی سیاست مذهبی کریم­خان زند، بر مبنای آرای «آنتونیو گرامشی»، مفهوم­پرداز نظریه «هژمونی» است؛ طرحی که بر سلطه فرهنگی و ایدئولوژیک تکیه داشته و بر قدرت اندیشه و اراده آدمی در دگرگونی سلطه اجتماعی پای می­فشارد و استراتژی خود را بر ایجاد تغییر در نظام استیلا به­سوی رضایت عمومی مبتنی می­داند. این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی و با تکیه بر روش کتابخانه­ای و اسنادی به بررسی وجوه بازنمایی هژمونی کریم­خان­زند در زمینه­ی سیاست­ مذهبی می­پردازد. یافته­های پژوهش حاکی از آن‌ است که، کریم­خان کوشید تا با تکیه بر هژمونی، به تولید و باز تولید رضایت عمومی بپردازد. وی در تعامل با اقلیت­های دینی و مذهبی و علمای شیعه، به­عنوان مهم­ترین کنش­گران سیاسی و مدنی کشور، به بازنمایی هژمونی خود پرداخت و در بیشتر موارد به­جای اعمال خشونت، از قدرت هژمونیک برای متقاعد نمودن افراد وگروه­های اجتماعی برای پذیرش باورها، اعتقادات و ارزش­های مورد نظر حکومت خود بهره گرفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آصف، محمّدهاشم، رستم‏الحکماء (۱۳۵۲)، رستم‏التواریخ، به اهتمام محمّد مشیرى، تهران:                            چاپخانه سپهر.
ادریسی آریمی، مهری (۱۳۸۲)، «مقدمه­ای بر حیات سیاسی اجتماعی اسماعیلیان نزاری در دوران    زندیه»، نشریه پژوهش­نامه علوم انسانی، شماره ۳۸، تابستان ۱۳۸۲، صفحات ۱۳۵ – ۱۵۹.
الگار، حامد (۱۳۶۹)، دین و دولت در ایران(نقش عالمان در دوره قاجار)، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس.
الیاسی، علی احمد(۱۳۹۷)، تاریخنگاری و تاریخ نگری میرزا محمد کلانتر فارس،
  مجله پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام شماره ٢٣، زمستان ۱۳۹۷، صفحات ۱- ۲۴.         
ایزدی، حسین و پهلوان­پور، فاطمه(۱۳۹۰) «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم­خان زند»،  فصلنامه تاریخ اسلام، شماره اول و دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۰، صفحات ۷ - ۳۵.
بشیریه، حسین (۱۳۷۹)، نظریه­های فرهنگ در قرن بیستم، تهران: مؤسسه فرهنگی آینده پویان.
بندیکس، راینهارد (۱۳۸۲)، سیمای فکری ماکس وبر، ترجمه محمود رامبد، تهران: هرمس.
ﺑﻮﺗﻜﻮ، توماس. ج. (۱۳۵۸)، «وحی یا انقلاب (رویکردی به ظهور بنیادگرایی در چارچوب نظری گرامشی)»، ترجمه مسعود بیننده و سعید ریزوندی، نشریه زریبار، شماره ۶۱ و ۶۲، تابستان و پاییز ۱۳۵۸، صفحات ۲۹ - ۴۷.
بوک، روبرت(۱۳۹۹)، هژمونی: در باب چگونگی سیاست اخلاقی، ترجمه بهزاد باغی دوست، کاوه     عباسی، تهران: گام نو.
بیابان نورد سروستانی، علیرضا و راسخ ،کرامت اله(1402)، اوج فراز و فرود سلسله­های پادشاهی   در ایران( مطالعه موردی سلسله قاجار)، پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، بهار و تابستان،۱۴۰۲، شماره۳۲، صفحات ۷۵ – ۹۲.
پری، جان ر. (۱۳۸۲)، کریم­خان زند، ترجمه علی­محمد ساکی، تهران: انتشارات آسونه.
ــــــــــــ (۱۳۹۳)، زندیان (در مجموعه تاریخ ایران کمبریج)، جلد ۷، زیر نظر پیتر آوری،     گاویل همبلی و چارلز ملویل، ترجمه مرتضی ثاقب­فر، تهران: جامی.
پوراحمدی میبدی، حسین و سعیدی، روح الامین(۱۳۹۰)، «رابطه فرهنگ و هژمونی در عرصه­ی  جهانی: رویکردی گرامشینیستی»، نشریه رهیافت­های سیاسی و بین­المللی، شماره ۲۸، زمستان، صفحات ۱۴۳ - ۱۸۰.
حسینی­فسایی، حاج میرزا حسن(۱۳۷۸)، فارسنامه ناصری، دو جلد، به تصحیح منصور رستگار  فسایی، جلد اول، تهران: امیرکبیر.
درهوهانیان، هاروتون(۱۳۷۹) تاریخ جلفای اصفهان، ترجمه لئون میناسیان و محمدعلی موسوی فریدنی، اصفهان: نشر زنده رود و نقش خورشید.
دنبلی، عبدالرزاق بیگ: تجربه­الاحرار و تسلیه­الابرار، بخش نخست،(۱۳۴۹)، بخش دوم (۱۳۵۰)، به اهتمام حسن قاضی­طباطبایی، تبریز: موسسه تاریخ و فرهنگ ایران.
دورینگ، سایمن(۱۳۷۸)، مطالعات فرهنگی، ترجمه حمیرا مشیرزاده، تهران: مؤسسه فرهنگی آینده پویان.
راجر، سایمون(۱۳۹۸)، درآمدی بر اندیشه های سیاسی آنتونیو گرامشی، ترجمه محمدکاظم شجاعی: هژمونی، انقلاب و روشنفکران، تهران: سبزان.
رجایی، غلامعلی(۱۳۸۷)، ایران و کریم­خان زند، تهران: نیکتاب.
رجبی، پرویز(۱۳۸۹)، کریم­خان زند و زمان او، تهران: کتاب آمه.
رحیمی دهگلان، ویدا و سورنی، برومند(۱۳۶۹)، «تاملی در سیاست مذهبی حکام زندیه»، نشریه کارنامه تاریخ، شماره ۷، بهار و تابستان، صفحات ۱۷ – ۳۰.
رنجبر، محمد­علی(۱۳۸۹)، «رابطه­ی نهاد سیاسی و مذهبی در حکومت زندیه؛ دوره تعامل محدود»، فصلنامه تاریخ اسلام و ایران، بهار، شماره ۵، صفحات ۵۸ - ۸۳.
شعبانی، رضا(۱۳۸۵)، کریم­خان زند، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
شوری، محمود(۱۳۸۲)، «هژمونی و ضد هژمونی»، مجله راهبرد، شماره ۲۷، بهار، صفحات ۱۴۵ – ۱۷۲.
شوشتری، میرعبدالطیف خان(۱۳۶۳)، تحفه­العالم و ذیل­التحفه، به اهتمام صمد موحد، تهران: کتابخانه طهوری.
طهرانی، محبوبه(۱۳۸۸)، کریم خان زند، تهران: کتاب پارسه.
غفارى کاشانى، ابوالحسن(۱۳۶۹)، گلشن مُراد (تاریخ زندیه)، به‏اهتمام غلامرضا طباطبایى‏مجد، تهران: انتشارات زرّین.
غفارى کاشانى، احمد(۱۴۰۴ق.)، تاریخ نگارستان، به تصحیح و با مقدمه آقا مرتضى مدرّس گیلانى، تهران: کتابفروشى حافظ.
فرانکلین، ویلیام(۱۳۵۸)، مشاهدات سفر از بنگال به ایران، ترجمه محسن جاویدان، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
فیوری، جوزپه(۱۳۶۰)، زندگی مردی انقلابی، ترجمه مهشید امیرشاهی، تهران: خوارزمی.
قائم مقامی، جهانگیر(۱۳۴۸)، یکصد­و­پنجاه سند تاریخی از جلایریان تا پهلوی، تهران: چاپخانه ارتش.
قنبری عبدالملکی، رضا؛ فیروزیان­پور اصفهانی، آیلین(۱۳۹۹)، «بازنمایی هژمونی و ضد­هژمونی در گفتمان شعر جمهوری «محمدتقی بهار» بر مبنای آرای «آنتونیو گرامشی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره ۵۶، بهار ۱۳۹۹، صفحات ۷۷ – ۱۰۴.
کارگر جهرمی، وحید و صادقی گندمانی، مقصودعلی(۱۴۰۲)، مناسبات حکومت و جامعه شهری شیراز عصر زندیه و تأثیر آن بر روی کار آمدن حکومت قاجاریه، پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، بهار و تابستان، ۱۴۰۲، شماره ۳۲،  صفحات ۲۹۵ – ۳۲۳.
کریمی، ایوب(۱۳۹۱)، «مفهوم هژمونی و امکان قدرت­یابی گفتمان­های حاشیه­ای: رویکردی گرامیشستی»، مجله رهیافت­های سیاسی و بین­المللی، سال سوم شماره ۳، بهار ۱۳۹۱، صفحات ۱۷۵ - ۱۹۱.
کلانتر، میرزا محمّد(۱۳۶۲)، روزنامه میرزا محمّد کلانتر فارس، به تصحیح عبّاس اقبال، تهران کتابفروشى‏هاى سنایى و طهورى.
گاسپار، دروویل(۱۳۴۸)، سفرنامه دروویل، ترجمه جواد محیی، تهران: انتشارات کتابخانه گوتمبرگ.
گریفیتس، مارتین (۱۳۸۸)، دانشنامة روابط بین­الملل و سیاست جهان، ترجمة علیرضا طیب، تهران: نشر نی.
گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین(۱۳۵۶)، مجمل­التواریخ، به اهتمام مدرس­رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
مدرسی چهاردهی، مرتضی(۱۳۴۸)، «بغداد و بصره در قلمرو شهریار زند»، مجله بررسی­های تاریخی، سال چهارم شماره ۲ و ۳، خرداد تا شهریور، صفحات ۱۷۷ – ۱۹۲.
مرتضوی، سیده صفیه و اعرابی، شکوه­السادات و بوشاسب گوشه، فیض­الله(۱۳۹۸)، «سیاست مذهبی کریم­خان زند»، فصلنامه پژوهشنامه تاریخ، شماره ۵۶، پائیز، صفحات ۱۳۵ - ۱۴۸.
ملکم، سر­جان(۱۳۸۰)، تاریخ کامل ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تصحیح مهدی قمی­نژاد،  جلد دوم، تهران: انتشارات افسون.
موسوی­نامی اصفهانی، محمد­صادق(۱۳۶۳)، تاریخ گیتی­گشا، با مقدمه و تصحیح سعید نفیسی، تهران: اقبال.
نجف­زاده، رضا(۱۳۹۵)، «رﺋﺎﻟﻴﺴﻢ ﺳﻴﺎﺳﻲ اﻧﻘﻼﺑﻲ: اﻧﺪﻳﺸﺔ ﺳﻴﺎﺳﻲﮔﺮاﻣﺸﻲ ﺑﺮ اﺳﺎس ﺷﻬﺮﻳﺎر ﻣﺪرن»، ﭘﮋوﻫﺶ­ناﻣﺔ اﻧﺘﻘﺎدی ﻣﺘﻮن و  ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ­ﻫﺎی ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﻲ، ﺳﺎل ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ، ﺷﻤﺎرة دوم، ﺧﺮداد و ﺗﻴﺮ، صفحات ۱۶۱ – ۱۸۳.
ندیم، مصطفی و حیدری، سلیمان و بهرامی چگنی، ابوالقاسم(۱۳۹۸)، پیروان ادیان الهی در شیراز و        نقش آنها در کالبد شهری (مطالعه موردی زرتشتیان، یهودیان و مسیحیان از دوره صفویه تا پایان زندیه)، مجله پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام شماره۲۴، صفحات ۲۵۳ – ۲۷۰.
نصیری، محمدرضا(۱۳۵۴)، «چند سند تاریخی»، مجله بررسی­های تاریخی، شماره۶، سال دهم، صفحات ۱۷۳ – ۲۰۰.
ـــــــــــــــــ (۱۳۵۶)، «چند سند تاریخی از دوره زندیه»، مجله بررسی­های تاریخی، سال دوازدهم، شماره ۳، مرداد و شهریور، صفحات ۹۱ – ۱۱۸.
نیبور، کارستن(۱۳۵۴)، سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبی، تهران: انتشارات توکا.
ورهرام، غلامرضا(۱۳۸۵)، تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زند، تهران: معین.
هدایتی، هادی(۱۳۳۴)، تاریخ زندیه، جلد اول، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 
Bates, Thomas R. (1975). “Gramsci and the Theory of Hegemony”,Journal of the History of Ideas, Vol. 36, No. 2 (Apr - Jun).
Gramsci, Antonio. (1971). Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci. Translated by Q. Hoare & G. N. Smith. New York: International Publishers. elections from the prison notebooks. Antonio    Gramsci. edited and translated by. Quentin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. London 1999, Transcribed from the edition published by Lawrence & Wishart. London 1971.
Landy, Marcia. (1986).Culture and Politics in the Work of Antonio Gramsci. Boundary 2, Vol. 14, No. 3, (Spring).
Mouffe, Chantal (1979). Hegemony and Ideology in Gramsci. In Chantal Mouffe(ed). Gramsci and Marxist Theory. London and Boston: Routledge & Kegan.
Rishi Singh, State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th Century Punjab (1780–1839), New Delhi, SAGE Publications, 2015.
Thomas j. Butko (2004). Revelation or Revolution: A Gramscian Approach to the Rise of Political Islam . British Journal of Middle Eastern Studies, Vol. 31, No. 1 (May, 2004).
Bates, Thomas R. (1975). “Gramsci and the Theory of Hegemony”,Journal of the History of Ideas, Vol. 36, No. 2 (Apr - Jun).
Gramsci, Antonio. (1971). Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci. Translated by Q. Hoare & G. N. Smith. New York: International Publishers. elections from the prison notebooks. Antonio    Gramsci. edited and translated by. Quentin Hoare and Geoffrey Nowell Smith. London 1999, Transcribed from the edition published by Lawrence & Wishart. London 1971.
Landy, Marcia. (1986).Culture and Politics in the Work of Antonio Gramsci. Boundary 2, Vol. 14, No. 3, (Spring).
Mouffe, Chantal (1979). Hegemony and Ideology in Gramsci. In Chantal Mouffe(ed). Gramsci and Marxist Theory. London and Boston: Routledge & Kegan.
Rishi Singh, State Formation and the Establishment of Non-Muslim Hegemony: Post-Mughal 19th Century Punjab (1780–1839), New Delhi, SAGE Publications, 2015.
Thomas j. Butko (2004). Revelation or Revolution: A Gramscian Approach to the Rise of Political Islam . British Journal of Middle Eastern Studies, Vol. 31, No. 1 (May, 2004).