رشد شهرنشینی درفرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس ( بوشهر،1340-1355‌ش)

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ مطالعات ایران بعد از اسلام.از دانشگاه خلیج فارس بوشهر، بوشهر،ایران

2 دانشیار گروه تاریخ ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی،دانشگاه خلیج فارس بوشهر

3 استادیار گروه تاریخ دانشگاه ادبیات و علوم انشانی دانشگاه خلیح فارس

چکیده

شهرنشینی یکی از مشخص‌ترین نمود تکامل جوامع انسانی است. گسترش روزافزون شهرنشینی و افزایش تعداد شهرها و تغییرات کمی و کیفی آن‌ها تحت تأثیر عوامل مختلفی نظیر صنعتی شدن، مهاجرت روستائیان به شهرها، تحولات اجتماعی و فرهنگی در جوامع مختلف بوده است. از دهه 20 به بعد که کشور دچار تحولات سیاسی عمده‌ای شد تحرک و جابجایی‌های داخلی در کشور نیز بسیار محسوس گردید. در ادامه این روند در آغاز دهه چهل و با انجام اصلاحات اجتماعی توسط محمدرضا شاه این تحرک­ در کشور شدت بیشتری یافت که پیامد بارز آن گسترش شهرها و توسعه شهرنشینی در دهه چهل و بعد از آن بود. سؤال این پژوهش این است که وضعیت فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج‌فارس (بوشهر) در طی سال­های 1340 تا 1355 ش از لحاظ جمعیت شهری و رشد شهرنشینی چگونه بود و تعداد شهرهای آن از نظر کمی چه تغییری یافت؟ روش پژوهش حاضر توصیفی- تحلیلی با مطالعه منابع کتابخانه­ای و اسنادی و تحلیل ثانویه داده­های سرشماری نفوس و مسکن در فاصله سال‌های مورد نظر است. طبق یافته‌های پژوهش فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج ‌فارس که در سال­های قبل از دهه چهل دارای کمترین میزان شهرنشینی در کشور بود، در سال­های بعد از آن با رشد شهرنشینی بالایی مواجه شد. بوشهر مرکز فرمانداری پذیرای بیش از 50 درصد مهاجرین داخلی استان بود و گسترش جمعیت شهری در آن موجب توسعه فیزیکی شهر و پیدایش پدیده حاشیه‌نشینی در شهر شد؛ بااین‌حال به دلیل تراکم پایین جمعیت تعداد شهرهای آن­ در طول سال­های مورد نظر افزایش چندانی نداشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آبادیان، حسین، (1397) «اصلاحات ارضی و تبعات اجتماعی مهاجرت روستاییان به شهر تهران»، فصلنامه تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی، س 8، ش 2، ص 1-20.
احمدیان،  بهرام، (1385) تقسیمات کشوری، تهران: دفتر پژوهش­های فرهنگی.
احمدی ری‌شهری، عبدالحسین، (1380) سنگستان، ج دوم، شیراز: انتشارات نوید.
 استفان رای، گرومون، (1378) چالش برای قدرت و ثروت در جنوب ایران، ترجمه حسن زنگنه، قم: موسسه ­نشر همسایه.
 اسنادی از مهاجرت داخلی در ایران 1311-1357، (1390) مرکز پژوهش و سنجش اسناد ریاست جمهوری، به کوشش ایرج محمدی، تهران: انتشارات خانه کتاب.
 اسنادی از اتاق بازرگانی بوشهر، (1393) به کوشش مجتبی پدیدار، جلد اول، تهران: انتشارات آباد بوم.
اشرف، احمد و علی بنو عزیزی، (1372) «طبقات اجتماعی در دوره پهلوی»، ترجمه عماد افروغ، مجله راهبرد، ش 2.
ایران محبوب، جلیل، (1380) جامعه‌شناسی شهری، شیراز: دانشگاه شیراز.
ایوانف، م. س، (1385) عشایر جنوب، ترجمه کیوان پهلوان، معصومه داد، تهران: انتشارات ­آرون.
پوستچی، ایرج و همکاران، (1353) طرح مطالعاتی حاشیه‌نشین‌های شیراز، شیراز: مرکز جمعیت‌شناسی دانشگاه شیراز.
جعفری، عبدالرحیم، (1343) «راه تجدید حیات نواحی جنوب»، پیک خجسته، ش 603.
ــــــــــــــــ (1346) «استانداری بنادر در قضاوت مردم جنوب»، پیک خجسته، ش 762.
حسامیان، فرخ؛ اعتماد، گیتی، (1363) شهرنشینی در ایران، تهران: انتشارات آگاه.
حسینی فسایی، میرزا حسن، (بی‌تا) فارس نامه ناصری، تهران: انتشارات کتابخانه سنایی.
حیدری، جهانگیر، (1392) «بررسی نقش دولت در پیدایش و توسعه کالبدی- فضایی بندر بوشهر»، فصلنامه مطالعات شهری، ش 7.
زاهد زاهدانی، سید سعید، (1365) «نظریه­ای در مورد مهاجرت با توجه به نمونه ایران»، مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، دور دوم، ش اول، ص 2-18.
زاهدی مازندرانی؛ محمدجواد و دیگران، (1366) «مهاجرت روستایی و روند یک‌صد ساله اخیر آن در ایران»، مجله  اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش 12.
زنجانی، حبیب‌الله، فریدون رحمانی، (1368) راهنمای جمعیت شهرهای ایران، تهران: مرکز مطالعات معماری و  شهرسازی ایران.
دانش، ابوالحسن، (1362) مقدمه‌ای بر تئوری حاشیه‌نشینی و مهاجرت­های بی‌رویه در کشورهای جهان سوم، تهران: سازمان برنامه‌
و بودجه.
ساعدی، غلامحسین، (1345) اهل هوا، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
سرشماری عمومی نفوس و مسکن، (1345) ج 165، فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج‌فارس، تیرماه 1347. 
سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه، (1355) شهرستان بوشهر، ش 143. 
سرشماری عمومی نفوس و مسکن، (1345) ج 139، شهرستان بندر بوشهر، خرداد 1347
سرشماری عمومی نفوس و مسکن، (1345) شهرستان دشتستان، ج 140، خرداد 1347. 
سرشماری عمومی نفوس و مسکن، (1355) شهرستان دشتستان، ش 144، خرداد 1358.
شکوئی، حسین، (1369) جغرافیای اجتماعی شهرها، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
صفوی، مهرناز، (1378)  وضعیت مهاجرت در استان بوشهر طی سال­های 1350- 1375، بوشهر: سازمان برنامه‌وبودجه استان بوشهر.
 فریدی مجید، فاطمه، (1390) سرگذشت تقسیمات کشوری 1285-1385، تهران: بنیاد ایران‌شناسی.
فلور، ویلم، (1387) ظهور و سقوط بوشهر، ترجمه حسن زنگنه، تهران: انتشارات طلوع دانش.
قدیری معصوم، مجتبی، (1387) «نقش برنامه­های عمرانی پیش از انقلاب در مهاجرت­های روستا شهری»، پژوهش­های جغرافیایی، ش 63.
کپرنشینان بوشهر، (1351) تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران.
کتاب‌شناسی استان بوشهر، (1372) سازمان برنامه‌وبودجه استان بوشهر، شیراز: چاپخانه مصطفوی شیراز.
لوریمر، ج. ج، (1379) راهنمای خلیج‌فارس، تاریخ و جغرافیای استان بوشهر، ترجمه سید محمدحسن نبوی، شیراز: انتشارات نوید.
محرمی، ﻧﻌﻤﺖاﷲ و ﺣﺴﻦ ﻣﻬﺮﺑﺎن، (1385) ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻗﻮاﻧﯿﻦ و ﻣﺼﻮﺑﺎت ﺗﻘﺴﯿﻤﺎت ﮐﺸﻮری 1285-1363، تهران: انتشارات گوهرشاد.
مؤمنی، باقر، (1359) مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران، تهران: انتشارات پیوند.
پیک خجسته (5/5/1348)، ش 846.
پیک خجسته (31/5/1349)، ش 903.
اسنادسازمان اسناد و کتابخانه ملی (ساکما تهران): 26837/230؛ 23534/230؛ 13725/293؛ 26833/230؛ 17061/310