واکاوی عناصر و مؤلفه‌های هویت ایرانی در زبده التواریخ حافظ ابرو

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران

2 (نویسنده مسئول) دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران

3 دانشیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران

چکیده

این مقاله درصدد است تا عناصر و مؤلفه‌های هویت ایرانی در کتاب «زبده‌التواریخ» حافظ ابرو را بررسی و باز نمایی کند. از آنجایی که هویت هر سرزمینی مقوله‌ای تاریخی است و باید در بستر تاریخی آن مورد مطالعه قرار گیرد؛ لذا عرصه تاریخ‌نگاری محمل مناسبی برای شناختِ برداشت ایرانیان از هویت خود در دوره‌های مختلف است. این پژوهش به دنبال پاسخ‌گویی به این پرسش است که عناصر و مؤلفه‌های هویت ایرانی در کتاب «زبده‌التواریخ» چگونه بازنمایی شده است؟ بدین منظور این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای، مؤلفه‌های هویت ایرانی در متن کتاب «زبده‌التواریخ» را مورد بررسی قرار می‌دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد حافظ ابرو با استفاده از قالب روایت‌گونه، در خلال گزارش از حوادث و رویدادها، از پیروزی‌ها و جهانگشایی تیمور و شاهرخ در جهت برجسته‌سازی مفهوم «ایران‌زمین» بهره گرفته است. وی با گذاشتن امیران تیموری در قالب شاهان اساطیری، تاریخی و قهرمانان ملی-مذهبی و شاهی آرمانی ایران، پیروزی‌ها و افتخارات آن‌ها را افتخارات ایرانیان دانسته و از سوی دیگر در عین ستایش آنان، در لفافه به اندرزگویی آن‌ها می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


- ابن عربشاه (2536) ، زندگانی شگفت‌آور تیمور، ترجمه محمدعلی نجاتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- احمدی، حمید، محمدتقی راشد محصل (فروردین و اردیبهشت 1387)، گفتگو: مولفه‌های هویت ایرانی، نشریه ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 120-119، 27-22.
 - اسلامی ندوشن، محمدعلی (1386)، هویت ایرانی، تعامل ملیت، دین و تجدد، تهران: سوره مهر.
 - اشپولر، برتولد (1360)، تاریخنگاری در ایران (مجموعه مقالات)، ترجمه یعقوب آژند، تهران: نشر گستره.
- اشرف، احمد (1373)، بحران هویت ملی و قومی در ایران، نشریه ایران ماه، شماره 47، 550-521.
- اشرف، احمد (1400)، هویت ایران از دوران باستان تا پایان پهلوی، چاپ یازدهم، مترجم حمید احمدی، تهران: نشر نی.
- اللهیاری، فریدون (1382)، «بازنمایی مفهوم ایران در جامع التواریخ»، مطالعات ملی؛15، سال چهارم، شماره 1، 67-47.
- اللهیاری، فریدون (1388)، بازنمایی مفهوم ایران و اندیشه ایرانی درآثار ناصرالدین منشی کرمانی، نشریه تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، سال نوزدهم، شماره 1، پیاپی 76.
 - آموزگار، ژاله (1376)، تاریخ اساطیری ایران، تهران: انتشارات سمت.
- آموزگار، ژاله (1390)، زبان فرهنگ و اسطوره، چاپ سوم، تهران: معین.
- امینی، زلیخا، رضوی، ابوالفضل، هویت ایرانی اسلامی در پرتو اندیشه خودی و دیگری در تاریخ جهانگشای نادری ، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام بهار و تابستان 1402 شماره 32، صص۵۳ – ۷۴.
 - بارتولد، واسیلی. و. (1375)، «حافظ ابرو و آثار او»، مترجم لیلا ربن‌شه، نشریه فرهنگ، شماره 19، 66-33.
- بهار، مهرداد، هوشنگ گلشیری (1397)، ما و جهان اساطیری، چاپ سوم، تهران: نشر نیلوفر.
- بیانی، خان بابا (مرداد و شهریور 1350)، «شاهنامه بایسنغری و حافظ ابرو»، نشریه بررسی‌های تاریخی، سال ششم، شماره 3، 182-157.
- بیانی، شیرین و دیگران (1382)، میزگرد: «تاریخ نگاری و هویت ملی»، فصلنامه مطالعات ملی، 15، سال چهارم، شماره 1، 305-255)
- حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله (1380)، زبده‌التواریخ، 4 جلد، مقدمه و تصحیح سید کمال حاج سید جوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- حافظ ابرو، عبدالله بن لطف الله، (1375)، جغرافیای حافظ ابرو، چاپ اول، تصحیح صادق سجادی، تهران: میراث مکتوب.
- حسینی تربیتی، ابوطالب (1342)، تزوکات تیموری، تهران: نشر کتابفروشی اسدی.
- خطیبی، ابوالفضل (1390)، هویت ایرانی در شاهنامه، مجموعه مقالات به فرهنگ باشد روان تندرست (به کوشش احمد سمیعی و ابوالفضل خطیبی).
- دولتشاه سمرقندی، دولتشاه بن بختیشاه (1382)، تذکره الشعراء، به سعی و اهتمام و تصحیح ادوارد براون، تهران: انتشارات اساطیر.
- دیلم صالحی، بهروز، از نظم سیاسی تا نظم کیهانی در اندیشه ایرانی، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران، 1384.
- ساسان‌پور، شهرزاد (1392)، ویژگی‌های تاریخ‌نگاری ایران در دورة تیموری، فصلنامة مسکویه، سال 8، شمارة 24، 80-51.
- شامی، نظام الدین (1363)، ظفرنامه، با مقدمه و کوشش پناهی سمنانی، تهران: انتشارات بامداد.
- شجری قاسم خیلی، رضا (بهار و تابستان 1392)، واکاوی نقش تاریخ در بازسازی هویت ایرانی، مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره 12،106-89.
- شرفی، محبوبه و معصومه حاج عینی (بهار 1394)، «بینش و روش در تاریخ نگاری حافظ ابرو»، مطالعات تاریخ اسلام، سال هفتم، شماره 24، 139-117.
- شرفی، محبوبه، معصومه حاج عینی (1392)، بررسی و تحلیل تاریخ‌نگاری حافظ ابرو، مسکویه، سال 8، شماره‌ی 25، 148- 123.
- شعبانی، رضا (1394)، ایرانیان و هویت ملی، چاپ سوم، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا (1389)، تلقی قدما از وطن، بخارا، شماره 16، 45-15.
- شیشه چی، زهره، علی اصغر طاهری (1397)، «بررسی اندیشه‌های سیاسی حافظ ابرو با تکیه بر کتاب زبده‌التواریخ»، سومین همایش ملی زبان، ادبیات و بازشناسی مشاهیر و مفاخر، تربت حیدریه.
- صفا، ذبیح‌الله (1346)، آیین شاهنشاهی ایران، تهران: دانشگاه تهران.
- طباطبایی جواد (1375)، خواجه نظام الملک، تهران: طرح نو.
- طباطبایی جواد (1385)، درآمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران، چاپ هشتم، تهران: انتشارات کویر.
- طرفداری، منصور (بهار و تابستان 1385)، «فراز و فرودهای هویت ایرانی اسلامی از آغاز تا تهاجم تیمور»، نشریه تاریخ و تمدن اسلامی، شماره 3،147-127.
- فیضی، سیروس ، ناآگاهی تاریخی و زوال جایگاه عقاید دینی در اندیشه امروزین ایرانشهری، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام بهار و تابستان 1394 شماره 16، صص 103- 122.
- قادری، حاتم و تقی رستم‌وندی (تابستان 1385)، «اندیشه ایرانشهری»، فصلنامه علمی-پژوهشی علوم انسانی الزهرا (س)، سال شانزدهم، شماره 59، 148-123.
- قبادی، حسینعلی (1386)، آیین آینه‌ها، تهران: دانشگاه تربیت مدرس.
- لمبتن، ان.کی.اس (1374)، دولت و حکومت در اسلام، ترجمه سید عباس صالحی و محمد مهدی فقیهی، تهران: انتشارات موسسه چاپ و نشر عروج.
- مجتبایی، فتح‌الله (1352)، شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان، تهران: انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان.
- مسکوب، شاهرخ (1387)، هویت ایرانی و زبان فارسی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات فرزان.
- میرجعفری، حسین (1379)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره تیموریان و ترکمانان، تهران: انتشارات سمت.
- میرخواند، محمدبن خاوندشاه بلخی (1373)، روضه الصفا، تهذیب و تلخیص عباس زریاب، شماره 4 و 5 و 6، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- نامه تنسر (1354)، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران: انتشارات خوارزمی.
- نظام‌الملک طوسی، ابوعلی (1347)، سیرالملوک (سیاست‌نامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- نیولی، گراردو (1400)، شکل‌گیری ایده ایران و هویت ایرانی در ایران باستان، اشرف، احمد، هویت ایران از دوران باستان تا پایان پهلوی، چاپ یازدهم، مترجم حمید احمدی، تهران: نشر نی.
- هنوی، ویلیام (1374)، هویت ایرانی، کلک مهر، 67،147-142.
- یاحقی، محمدجعفر و فرشته محمدزاده (1392)، «بازتاب شاهنامه در زبده‌التواریخ»، همایش شاهنامه و پژوهش‌های آیین، مشهد، صص 369-349.
- یزدی، شرف‌الدین علی (1387)، ظفرنامه، تصحیح و تحقیق عبدالحسین نوایی و سعید میر محمدصادقی، جلد 1، تهران: انتشارات مجلس شورای اسلامی (کتابخانه موزه و مرکز اسناد).