تحول نهاد امامت جمعه در ایران معاصر؛ مطالعه موردی تبارشناسی و تحلیل اقتدار مذهبی خاندان امام جمعه زنجان

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسنده

گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

10.22111/jhr.2025.53770.3849

چکیده

در جامعۀ زنجان، خاندان‌های متعددی در کسوت‌های سپاهی(قشون نظامی)، علمی، دیوانی و مذهبی نقش‌آفرینی کرده‌اند؛ برخی حذف شده‌اند و تعدادی با عبور از فرازوفرودهای تاریخی، به حیات اجتماعی و سیاسی ادامه داده‌اند. خاندان حسینی­زنجانی، در جایگاه امامت­جمعه و تولیت موقوفات مسجد جامع، از اواخر دورۀ قاجار تاکنون، یکی از نهادهای خاندانی مؤثر در ساختار قدرت محلی بوده است. پیوند این خاندان با منابع مشروعیت مذهبی (فقاهت، نسب، مناسک) و سازوکارهای قدرت سیاسی (روابط با دولت، نهادهای امنیتی، ساختارهای انقلابی)، زمینه‌ساز استمرار اقتدار مذهبی ـ سیاسی آنان در بستر تحولات محلی و ملی شده­است. پرسش اصلی مقاله آن است که نهاد امامت­جمعه در زنجان چگونه در قالبی خاندانی، از دورۀ قاجار تا جمهوری اسلامی، شکل گرفت، تثبیت شد و در مواجهه با تحولات سیاسی ـ اجتماعی، بازآرایی نهادی یافت؟ براساس مدعای پژوهش، این خاندان با بهره‌گیری هم‌زمان از سرمایۀ نمادین مذهبی و پیوند با ساختار قدرت، توانسته است اقتدار خود را در طول بیش از یک قرن بازتولید و تثبیت کند. این استمرار، علی‌رغم مواجهه با بحران‌های مشروعیت، فرسایش سرمایۀ نمادین، و چالش‌های اقتصادی ـ سیاسی، از راه سیاست‌های احیاگرانۀ نسل‌های بعدی و بازآرایی نهادی در بستر تحولات محلی و ملی، امکان‌پذیر شده است. مقالۀ حاضر با تکیه بر اسناد خاندانی و سازمانی، منابع کتابخانه‌ای و مطبوعاتی، به شیوۀ توصیفی ـ تبیینی، به بررسی تاریخی و نهادی این استمرار و تحول پرداخته­است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آبراهامیان، یرواند (1384)، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گل­محمدی، چاپ 9، تهران: نشر نی.
آرشیو اسناد ادارۀ اوقاف شهرستان زنجان (۱۴۰۳)، پرونده مسجد جامع زنجان، زنجان: اداره کل اوقاف شهرستان زنجان
احتشام­السلطنه، محمود (1392)، خاطرات محمود احتشام­السلطنه، به­کوشش سیدمحمدمهدی موسوی، تهران: زوار.
ارباب، فروغ (1999)، اختران تابان، جلد1، چاپ سوم، دهلی­نو: مؤسسۀ چاپ و انتشارات مرآت.
­اعتضادالسلطنه، علی­قلی میرزا (1351)،  فتنه­ی باب، به­اهتمام و توضیحات و مقالات عبدالحسین نوایی، تهران: انتشارات بابک.
امانت، عباس (1400)، عهد قاجار و سودای فرنگ،  ترجمۀ کاظم فیروزمند، لندن: نشر مهری.
امیرطهماسبی، عبدالله (1305)، تاریخ شاهنشاهی اعلیحضرت رضاشاه کبیر، تهران: مطبعه مجلس.
بیات، کاوه، کوهستانی­نژاد، مسعود (1372)، اسناد مطبوعات (۱۲۸۶ـ۱۳۲۰)، جلد1،  تهران: سازمان اسناد ملی.
حسینی­زنجانی، سیدمحمدباقر (۱۳۸۷)، زندگی‌نامه مرجع عالیقدر شیعه حضرت آیت‌الله العظمی سیدمحمدعزالدین حسینی زنجانی، چاپ اول، مشهد: محقق.
خزائی، یعقوب، خزائی، شیرزاد (1397)، تحول در آئین­های اعدام در گذار از دورۀ قاجار به مشروطه و پهلوی (از مرگ هزار­باره تا نقطۀ صفر تعذیب)، مجلۀ پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، دورۀ 12، شمارۀ 23، صص 83-104.
خورموجی، محمدجعفر (1345)، تاریخ قاجار؛ حقایق الاخبار ناصری، به­کوشش حسین خدیوجم، تهران: نشر زوار، 1345.
رستمی، حسن (۱۴۰۱)، مشروطیت در زنجان؛ ستیزه‌ها و کشمکش‌های گروه‌های اجتماعی و عناصر سیاسی و مذهبی در سال‌های ۱۳۲۴ـ۱۳۲۹ق، چاپ اول، تهران: نگاه معاصر.
رستمی، حسن (۱۴۰۴)، میراث دارا؛ تاریخ مسجد جامع زنجان و دگرگونی و بازاندیشی در مسئله تولیت موقوفات، چاپ اول، تهران: نگاه معاصر
زنجانی، ابراهیم (1393)، خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی، به­کوشش غلام‌حسین میرزاصالح، چاپ سوم، تهران: انتشارات کویر.
سالور، قهرمان میرزا (1374)، خاطرات عین­السلطنه سالور، جلد5، به­کوشش مسعود سالور و ایرج افشار، تهران: اساطیر.
شبیری­زنجانی، موسی (1391)، جرعه‌ای از دریا؛ مقالات و مباحث شخصیت­شناسی و کتاب­شناسی، جلد ۲، قم: مؤسسه کتاب­شناسی شیعه.
صلاح، مهدی، یاراحمدی، معصومه (1394)، بررسی جایگاه سیاست یکپارچه­سازی فرهنگی در تمرکزگرایی دولت رضاشاه، مجلۀ پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، دورۀ 9، شمارۀ 17، صص107-136.
قدیمی­قیداری، عباس، جنگجو قولنجی، شهناز (1396)، همکاری روس و انگلیس و حوادث خونین تبریز در سال 1330ق/1911م، مجلۀ پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، دورۀ 11، شمارۀ 21، صص207-232.
گفتگو با مرجع عالیقدر تقلید آیت‌الله العظمی حاج سیدعزالدین زنجانی مدظله العالی (۱۳۸۱)، فصل‌نامه فرهنگ زنجان، شماره مسلسل ۱۰و ۱۱، صص ۷ـ۲۴ و شماره ۱۲، صص ۱ـ۴۴.
محسن­اردبیلی، یوسف (1396)، محسن­نامه؛ مجموعه مقالات ایرانشناسی یادنامۀ دکتر محسن جعفری­مذهب: حکام زنجان در قرن سیزدهم هجری قمری (۱۲۰۱ـ۱۳۰۰)، به­خواستاری پروین استخری و جمشید کیانفر، تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ جمهوری اسلامی ایران.
مرادی، مسعود، خانی­پور، سمیه (1394)، بررسی افکار و اندیشه­های مهدی­قلی خان هدایت (مخبرالسلطنه) و رابطۀ آن با سنت، مذهب و مدرنیته، مجلۀ پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، دورۀ9، شمارۀ17، صص142-182.
موسوی­زنجانی، ابراهیم (1352)، تاریخ زنجان، علما و دانشمندان، تهران: کتابفروشی مصطفوی-بوذرجمهری.
Hall, peter A, Taylor, Rosemary C. R (1996), Poliyical Science and the three new institutionalisms. Political studies, 44(5), 936-957.
Keddie, N. R (1981), Religion and Rebellion in Iran: The Tobacco Protest of 1891-1892, London: Frank Cass.
Lajavardi, Habib (1987), Reference Guide to the Iranian Oral History Collection, Cambrdge, MA: Harvard University, Center for Middle Eastern Studies.
Lambton, A. k. s (1953), Landlord and Peasant in Persia; A study of Land Tenure and Land Revenue Administration, Oxford: Oxford University Press.
Mahoney, James, Thelen, Kathleen (2010), Explining institutional change; Ambiguity, Agency and power, Cambridge: Cambridge University Press.
Thelen, Kathleen (1999), Historical Institutionalism in Comparative Politics, Annual Review of Political Science, 2(1). 369-404.
اسناد
اسناد خاندان امام­جمعه (1404)، اسناد خاندان و مسجد جامع، زنجان: دفتر آیت­الله حسینی­زنجانی.
اسناد خاندان دامادی (1402)، وقف­نامه مسجد جامع، زنجان: کتابفروشی علویون.
اسناد خاندان شیخ­الاسلام­زنجانی (1400)، صورت مصالحه­نامه­ها و اجاره‌نامه­ها، زنجان: مجموعۀ اسناد خاندان ضیایی.
اسناد خاندان موسوی­زنجانی (1399)، اسناد دوره قاجار و پهلوی، تهران: آرشیو جعفر میرزایی.
اسناد موزه مهرانه (1402)، اسناد خاندان میرزایی، زنجان: موزه مهرانه زنجان.
سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران (ساکما)، شماره­های اسناد : 14680/240، ۱۵۲۸۵/۲۴۰، ۱۵۲۸۷/۲۴۰، ۷۴۸۵۵/۲۴۰، ۲۸۷/۲۵۰، ۹۴۸/۲۵۰، ۸۸۷۳/۲۵۰، ۱۱۲۶۰/۲۵۰، 16787/250، 2638/290،2815/293، ۷۸۷۵/۲۹۵، ۳۰۳۶۷/۲۹۷، 35528/310، ۵۹۹۵۸/۳۱۰.
کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (کموماشا)، شمارۀ سند 70020120-0318215.
نسخ خطی
حسینی، سیدمحمد (بی­تا)،  لسان­الصدق، زنجان: اسناد خاندان امام­جمعه.
فاضل مازندرانی، اسدالله (بی­تا)، تاریخ ظهور الحق، جلد ۲، زنجان: اسناد خاندان امام­جمعه.
ملامحمدحسن بن ملاقنبرعلی (1308)، شرح زندگی علمای خمسه، زنجان: اسناد خاندان امام­جمعه.
روزنامه
روزنامۀ اطلاعات، سال 30، شماره ۸۹۰۲، 30 دی۱۳۳۴ه.ش.
روزنامۀ ایران، سال دوم، شمارۀ 298، 2ذی­حجۀ1336ق.
روزنامۀ ایران، سال نهم، شماره ۱۸۹۴،  ۱۱صفر۱۳۴۴ه.ق.
روزنامۀ ایران­ نو، سال اول، شمارۀ 70، 6 ذی­قعدۀ 1327ق.
روزنامۀ ایران نو، سال اول، شماره ۹۵، ۷ ذیحجه ۱۳۲۷ق.
روزنامۀ پروین خمسه، سال اول، شماره ۴، 27 اسفند۱۳۰۹ش.
روزنامۀ پروین خمسه، سال دوم، شماره ۱۴۸، ۲۶خرداد۱۳۱۱ه.ش.
روزنامۀ پروین خمسه، سال دوم، شماره ۱۹۵، ۱۴ دی ۱۳۱۱ش.
روزنامۀ چهره­نما، سال سوم، شمارۀ 26، 20رجب1324ق.
روزنامۀ روح آزادی، سال چهارم، شماره 151، یکشنبه 24دی1334.
هفته‌نامه امید زنجان، سال اول، شماره ۱۹، پنج‌شنبه ۲۷ اسفند ۱۳۷۲ش.
هفته‌نامه امید زنجان، سال اول، شماره ۲۰، دوشنبه ۱۵ فروردین ۱۳۷۳ش.
هفته ­نامۀ شهاب زنجان، سال نهم، شمارۀ 173، پنج­شنبه 1خرداد1382ش.
مصاحبه
مصاحبه با آیت­الله سیدمحمد حسینی­زنجانی (1403)، زنجان: دفتر آیت­الله حسینی­زنجانی.
مصاحبه با احمد حسینی­زنجانی ( ۱۴۰۴)، زنجان: دفتر آیت­الله حسینی­زنجانی.