نقش موقوفات خاندان محسنی در تداوم ساختار قدرت محلی اراک (۱۲۶۴–۱۳۲۰ق)

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

• نورالدین نعمتی ¹
• سید محمد سادات ²

¹ دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات،دانشگاه تهران. تهران. ایران.

² دانشجوی دکتری .گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

کلیدواژه‌ها

• خاندان محسنی
• حاج‌آقا محسن عراقی
• موقوفات
• انقلاب مشروطه
• مالکیت زمین
• اراک

موضوعات

• تاریخ معاصر ایران

کتاب‌ها:

اعتمادالسلطنه، م.ح. (1374). «المآثر و الاثار» (جلد 1). تهران: نشر اساطیر.

اعتمادالسلطنه، م.ح. (1377). «روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه». تهران: نشر امیر کبیر.

افشار، ا. (1386). «نامه‌های مشروطیت و مهاجرت (از رجال سیاسی و بزرگان محلی به سید حسن تقی زاده) (سال‌های 1325 ه.ق به بعد)». تهران: قطره

بیات، ف.، و بیات، ش. (1402). «شرح جامع قانون مدنی» (صص. 55-91). تهران: انتشارات ارشد.

خاکباز، ع.ا. (1371). «خاندان محسنی اراکی (شرح احوال و زندگی مرحوم آیه العظمی حاجی‌آقا محسن عراقی) ». تهران: ناشر مؤلف.

خسروشاهی، ه. (1379). «سید جمال‌الدین حسینی اسدآبادی (اسناد سیاسی و تاریخی)». تهران: مرکز بررسی‌های اسلامی.

صفایی، ا. (2535). «اسناد مشروطه دوران قاجاریه». تهران: نشر بابک.

فاروق خارابی. (1386). «انجمن‌های عصر مشروطه». تهران: مؤسسه تحقیقات علوم‌انسانی.

فوریه. (بدون تاریخ). «سه سال در دربار ایران». تهران: دنیای کتاب.

کاساکوفسکی. (2535). «خاطرات کلنل کاساکوفسکی»(عباسقلی جلی، مترجم). تهران: چاپخانه کاویان.

کلانتری باغمیشه‌ای، م.ا.خ. (1377). «روزنامه خاطرات شرف‌الدوله (1324-1327 ه.ق)» (یحیی ذکاء، پژوهشگر). تهران: فکر روز.

کسروی تبریزی، ا. (2381). «تاریخ مشروطه ایران». تهران: امیر کبیر.

ناصرالدین‌شاه قاجار. (1362). «سفرنامه عراق عجم (بلاد مرکزی ایران)». تهران: نشر تیراژه.

ناظم‌الاسلام کرمانی. (1384). «تاریخ بیداری ایرانیان» (جلد 3). تهران: انتشارات امیر کبیر.

نعیمی، د. (1385). «افتخارآفرینان استان مرکزی» (جلد 2). قم: کومه.

نعیمی، د و شفیعی، م.س. (بدون تاریخ). «اسوه واقفان (آیت‌الله حاج‌آقا محسن اراکی) ». قم: نشر اسوه.

ظهیرالدوله. (1367). «خاطرات و اسناد ظهیرالدوله» (ایرج افشار، پژوهشگر). تهران: انتشارات زرین.

یزدانی، س. (1386). «صور اسرافیل نامه آزادی». تهران: نشر نی.

یزدانی، س. (1401). «روستاییان و مشروطیت ایران». تهران: نشر ماهی.

یزدانی، س. (1402). «ترورهای سیاسی در ایران (1286-1296)». تهران: نشر مد.

اسناد :

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (3 قوس 1302 ). تقسیم عواید موقوفه کزاز بین حاج سید احمد و حاج سید محمود \{سند شماره 2227، شماره ثبت 17127-250، صفحه 11}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (27 اسد 1302). مراسله خاندان محسنی به وزیر معارف در مورد موقوفات حاج آقا محسن \{سند شماره 17127-250، صفحه 41}.

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (9 جمادی الاولی 1326). برگه عرضحال شمس العلماء به وزارت عدلیه در خصوص ورثه حاج آقا محسن عراقی \{سند شماره 123329-298، صفحه 1}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (6 ربیع الاول 1326 ). شکایت عموم اهالی عراق از خاندان محسنی به خصوص حاجی میرزا محمود و تشکیل انجمن اشراف \{سند شماره 129013-298، صفحه 12}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (9 ربیع الاول 1326). عریضه عموم اهالی عراق از شکایت از ورثه حاج آقا محسن و تهدید به تحصن در سفارت انگلستان \{سند شماره 129013-298، صفحه 17.}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (16 ربیع الاول 1326). عریضه شکایت اهالی عراق از فرزندان حاج آقا محسن و ممانعت آنان از تشکیل انجمن ولایتی و ارسال عریضه‌جات جعلی \{سند شماره 129013-298، صفحه 23.}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (6 ربیع الاول 1326). عریضه شکایت از فرزندان حاج آقا محسنی و فرستادن شمس العلماء از سوی ورثه حاج آقا محسن به تهران جهت مشتبه‌سازی شکایات رعایا \{سند شماره 129013-298، صفحه 36}

  سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (شعبان 1327). تغییر مسیر آب توسط حاج سید احمد از سلطان آباد به ملک شخصی در روستای مرزیجران \{سند شماره 129013-298، صفحه 40}

  مجلس شورای ملی. (1306). عرضحال رعایای مالک آباد و خیر آباد از حاجی آقا بزرگ و آقا عبدالله، نوادگان حاج آقا محسن \{شماره ثبت 11248، سند شماره 118045}

مجلس شورای ملی. (16 اردیبهشت ماه 1307). اتحادیه طلاب مدرسه سپهدار عراق از سوء رفتار حاج سید احمد و حیف و میل عواید موقوفات \{شماره ثبت 82610، سند شماره 18785.}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. (1303 ). تلگراف از سوی وراث حاج آقا محسن در خصوص موقوفاتش \{سند شماره 17127-250، صفحه 7.}

سازمان اسناد و کتابخانه ملی. ( بی تا ). شکایت از آقا سید محمد و تعیین وکیل برای رسیدگی در طهران {شماره سند ۱۳۰۱۳-۲۹۸، صفحه ۳۵.}

مجلس شورای ملی .(26 دلو 1300). شکایت تعداد زیادی از تجار عراق از ورثه حاج آقا محسن { سند شماره 17679-47 ص 6 ،نمره ثبت 4633 کارتن 23 دوسیه 42}

مجله‌ها  و روزنامه‌ها:

روزنامه حبل‌المتین. (1325 رجب المرجب). بچه نازادن به از شش ماه افکندن جنین. شماره صفحه 15.

روزنامه حبل‌المتین. (1325 رجب المرجب). در ماده یاغیان شورای اسلامی به جمیع بلاد. شماره صفحه 18.

روزنامه حبل‌المتین. (1325 رجب المرجب). هر دم از این باغ بری می‌رسد. شماره صفحه 9.

روزنامه حبل‌المتین. (1325 رجب المرجب). شماره صفحه 24.

روزنامه حبل‌المتین. (1325 رجب المرجب). شماره صفحه 6.

روزنامه رسمی کشور شاهنشاهی ایران. (1325 خرداد 20-29). صورت مذاکرات مجلس شورای ملی (صص. 152-159)

روزنامه صوراسرافیل. (1325 جمادی‌الاولی 15). نطق جناب ملک المتکلمین. شماره صفحه 6.

تاج‌آبادی، ر، و فراهانی، م . (1398). فضائل اخلاقی و علمی آیت‌الله حاج‌آقا محسن عراقی از دیدگاه بزرگان و فقهای شیعه . «فصلنامه علمی و تخصصی رهیافت فرهنگی دینی » (سال دوم شماره هشتم).

مولایی، م.، و ایبک‌آبادی، ف. (1400). «واکاوی وقف‌نامه حاج‌آقا محسن اراکی (اراکی) بر اساس نظریه تحلیل گفتمان انتقادی فرکلاف. نشریه میراث جاویدان»، (115).

سایت اینترنتی:

دفاع پرس. (۱۳۷۹، ۲۴ آبان). «اراک مادر حوزه علمیه است». بازیابی از

[https://defapress.ir/fa/news/318765](https://defapress.ir/fa/news/318765)