کامیابی معتضد در مدیریت بحران مالی خلافت عباسی

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ

چکیده

معتضد، یکی از مقتدرترین خلفای نیمه‌ی دوم خلافت عباسی بود که در ابتدای زمامداری خود با بحران مالی ناشی از تهی شدن خزانه، کسری بودجه و ناتوانی دولت در پرداخت حقوق کارکنان مواجه شد. گرچه او این نابسامانی‌ها را از پیشینیان خود به ارث برده بود؛ اما هرگز اجازه نداد که این دشواری‌ها ادامه یابد و ارکان خلافت را متزلزل سازد. پرسشی که این مقاله می‌کوشد تا به روش توصیفی - تحلیلی برای آن پاسخی جستجو کند، این است که معتضد با اتخاذ کدام شیوه و راهبرد توانست بحران مالی روزگار خود را مدیریت کند و موانع موجود را از میان بردارد؟ یافته های این پژوهش، ناظر به این معناست که او برای حل این معضل، در سه عرصة سیاسی، مالی و اداری وارد عمل شد و با استخدام کارگزاران باکفایت، روش‌ها و راهبردهای مناسبی را در هر سه عرصه برای رسیدن به هدف در پیش گرفت و با کامیابی، بحران موجود را مدیریت کرد و اوضاع را به سمت روالمندی به پیش برد.

کلیدواژه‌ها


ابراهیم حسن، حسن (1373). تاریخ سیاسی اسلام. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: انتشارات جاویدان.
ابن اثیر، عزالدین علی (1965). الکامل فی التاریخ. بیروت: دار صادر.
ابن جوزی عبدالرحمن (1995). المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم. بیروت: دارالفکر.
ابن طقطقی، محمدبن علی (1367). تاریخ فخری. ترجمه محمد وحید گلپایگانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن العماد حنبلی، عبدالحی (1978). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن کثیر، اسماعیل (1996). البدایة و النهایة. بیروت: دارالفکر.
ابن مسکویه، ابوعلی احمد (1914). تجارب الامم. یغداد: مکتبة المثنی.
التنوخی، محسن بن علی (1930). نشوارالمحاضرة و اخبار المذاکرة. دمشق: المجمع العلمی العربی.
الجاسر، حمد (1972). النظم الاسلامیه فی العهد العباسی. قاهره: دارالمعارف.
حموی، یاقوت (1986). معجم البلدان. بیروت: دار صادر.
الدجیلی، خوله شاکر (1976). بیت المال، بغداد: وزارة الاوقاف.
الدوری، عبدالعزیز (1995). تاریخ العراق الاقتصادی فی قرن الرابع الهجری. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة.
الرئیس، محمد (1977). الخراج و النظم المالیة. قاهره: دارالانصار.
سیوطی، جلال الدین (1986). تاریخ الخلفا. تحقیق محی الدین عبدالحمید، بغداد: مکتبة الشرق الجدید.
شاکر، محمود (2007). خلفاء العصرالعباسی الثانی. بیروت: المکتب الاسلامی.
صابی، هلال بن محسن (1958). تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء. قاهره: دارالاحیاءالکتب العربیه.
الصولی، محمدبن یحیی (1979). اخبار الراضی و المتقی من کتاب الاوراق. بیروت: دارالمیسره.
طبری، محمدبن جریر (بی تا). تاریخ الرسل و الملوک. بیروت: دارسویدان.
عبدالباقی، احمد (1991). الحضارةالعربیة الاسلامیة فی قرن الثالث الهجری. بیروت: مرکز الدراسات الوحدة العربیة.
العسکری، حسن بن عبدالله (1987). الاوائل. بیروت: دارالکتب الاسلامیة.
فوزی، فاروق عمر (1998). خلافةالعباسیة فی العصر الفوضی العسکریة. عمان: دارالشروق.
متز، آدام (1377). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری. ترجمه علیرضا ذکاوتی. تهران: انتشارات امیر کبیر.
المقریزی، احمدبن علی (بی تا). المواعظ و الاعتبار به ذکر الخطط والآثار. قاهره: مکتبةالثقافة الدینیة.
مسعودی، علی بن حسین (1982). مروج الذهب و معادن الجوهر. بیروت: دارالمعرفة.
مقدسی، محمد بن احمد (1987). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
مکی، محمدکاظم (1383). تمدن اسلامی در عصر عباسیان. ترجمه دکتر محمد سپهری، تهرات: سمت.
یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب (1960). تاریخ الیعقوبی. بیروت: دار صادر.
Ahsan,M.M. (1979)Social life Under the Abbasids,London:Longman.
Bowen,H. (1928)The Life and Times of Ali b. Isa,Cambridge: Cambridge University Press.
Kennedy,Hugh(1993)” al-Mutamid billah”,Encyclopaedia of Islam,New Edition,Vol.VII, Leiden:E.J.Brill,PP759-760.
                      (1986)The Prophet and the Age of the Caliphs,Londdon:Longman.
Shaban,M.A. (1976)Islamic History,Cambridge:Cambridge University Press.
Sourdel,D. (1986)” Ibn al-Furat”, Encyclopaedia of Islam, New Edition,Vol.III,Leiden: E.J.Brill,P.767.
                     (1986)” Ibn al-Djarrah”, Encyclopaedia of Islam,New Edition,Vol.III,Leiden:E.J.Brill,P.750.