بررسی عملکرد شرکت نفت ایران و انگلیس در مقابل نیروی کار بومی (از ابتدا تا ملی شدن نفت)

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه شهید چمران اهواز

2 کارشناس ارشد تاریخ ایران دوره اسلامی

چکیده

اکتشاف نفت در اوایل قرن بیستم در خوزستان، سرآغاز دوره جدیدی در تاریخ ایران بوده است. دوره­ای که با حضور انگلیسی­ها و شرکت نفت ایران و انگلیس همراه بود. پس از اعطای امتیاز نفت جنوب به ویلیام ناکس دارسی در 1280­ش. /1901­م. که به شکل­گیری شرکت نفت ایران و انگلیس منجر شد، این شرکت بنا بر نیاز خود در حوزه عملیات نفتی شروع به استخدام کارگران ایرانی کرد. به تدریج و با استخدام نیروی کاری که از دیگر مناطق ایران به خوزستان مهاجرت کردند و نیز توسعه تأسیسات نفتی، کارگران مناطق نفت­خیز با مطالبات جدی شرکت را وارد چالش بزرگی نمودند. تمرکز هزاران کارگر در این مناطق در شرایط بد اقتصادی و معیشتی، سرانجام به متشکل شدن آنها و اعتصابات کارگری انجامید که مقابله جدی شرکت نفت ایران و انگلیس را نیز به دنبال داشت. کارگران خواهان افزایش دستمزد، مسکن و امکانات بهداشتی بودند؛ اما به نظر می‌رسید آنچه برای شرکت اولویت داشت، صرفه­جویی و بهره­وری عملیات نفتی بود. پژوهش حاضر با توجه به اسناد آن دوره و گذری کوتاه بر وضعیت نیروی کار شرکت نفت ایران و انگلیس به بررسی عملکرد این شرکت در پاسخگویی به مطالبات کارگری می­پردازد.

کلیدواژه‌ها


منابع
کتب
امینی، علیرضا، میرطیب موسوی (1379) نفت (سیاست- اقتصاد)، تهران:نشر خط سوم.
بیات، کاوه، تفرشی، مجید(1370) خاطرات دوران سپری‌شده(خاطرات و اسناد و یوسف افتخاری)، تهران: انتشارات فردوس.
تاریخچه مسجد‌سلیمان (1350) روابط عمومی شرکت ملی نفت ایران.
روحانی، فواد (1352) تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
ساتن، الول (1372) نفت ایران، ترجمه رضارئیس‌طوسی، بی‌جا: صابرین.
شمیم، علی‌اصغر (1384) ایران در دوره سلطنت قاجار، چاپ سوم، تهران: زریاب.
شوادران، بنجامین (1352) خاورمیانه، نفت و قدرت‌های بزرگ، ترجمه عبدالحسین شریفیان، تهران: انتشارات فرانکلین.
عباسی شهنی، دانش (1374) تاریخ مسجد‌سلیمان (تاریخ تحولات صنعت نفت)، تهران: انتشارات هیرمند.
عیسوی، چارلز (1388) تاریخ اقتصادی ایران، ترجمه یعقوب آژند، چاپ سوم، تهران: نشر گسترده.
فاتح، مصطفی (1384)پنجاه سال نفت ایران، تهران: نشرعلم.
فرمانفرمائیان، منوچهر و رخسان فرمانفرمائیان (1377) خون و نفت، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، چاپ سوم، تهران: ققنوس.
کاتوزیان، همایون (1372) مصدق و نبرد قدرت در ایران، ترجمه: احمدتدین، چاپ دوم، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
کامبخش، عبدالصمد (1358) شمه‌ای درباره تاریخ جنبش کارگری ایران، چاپ پنجم، بی‌جا: انتشارات حزب توده ایران.
کتاب خوزستان (1381) (درزمینه تاریخ، فرهنگ، هنر و ادبیات خوزستان)، تهران: سایه هور.
کدی، نیکی آر (1375) ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، چاپ دوم، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
لاجوردی، حبیب (1369) اتحادیه‌های کارگری و خودکامگی در ایران، ترجمه ضیاءصدقی، تهران: نشر نو.
لسانی، ابوالفضل (1357) طلای سیاه یا بلای ایران، تهران: امیرکبیر.
مکی، حسین (1362)کتاب سیاه، جلد چهارم، تهران: نشر ناشر.
 
 
 
موحد، محمد‌علی (1378) خواب آشفته نفت (دکترمصدق و نهضت ملی ایران)، جلد اول، تهران: نشر کارنامه.
نجاتی، غلامرضا (1373) جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران وکودتای 28 مرداد 32، چاپ هفتم، تهران:شرکت سهامی انتشار.
وزیری، شاهرخ (1380) نفت و قدرت در ایران (ازقنات تالوله)، ترجمه مرتضی ثاقب‌فر، تهران: انتشارات عطائی.
وطن‌خواه، مصطفی (1380) موانع تاریخی توسعه نیافتگی در ایران، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ولی‌زاده، ایرج (1391) انگلو و بنگلو در آبادان، تهران: نشر سیمیا هنر.
هالیدی، فرد (1358) دیکتاتوری و توسعه سرمایه‌داری در ایران، ترجمه فضل‌الله نیک‌آیین، تهران: امیرکبیر.
یعقوبی‌نژاد، علی (1373) رئیس نفت، بی‌جا: یادواره کتاب.
 
مقالات
احسانی، کاوه (1378) «تجدد و مهندسی اجتماعی در شرکت شهرهای خوزستان»، گفتگو، شماره 25.
طاهر احمدی (1378) محمود، «درآمدی بر اتحادیه‌های کارگری خوزستان»، گفتگو، شماره 25.
اسناد
آرشیو سازمان اسناد ملی ایران، شماره14651/240.
آرشیو سازمان اسناد ملی ایران، شماره 14788/240.
آرشیو سازمان اسناد ملی ایران،  شماره 8028/230.   
منبع لاتین
Crinson, Mark, (1997) Abadan: Planning and architecture under the Anglo-Iranian Oil Company, planning perspectives, n 12.