جغرافیای تاریخی شهر آمد و جایگاه آن در مناسبات ایران و روم در روزگار ساسانیان

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه شهید باهنر کرمان

چکیده

در آثار نویسندگان عصر باستان و همچنین پژوهش های تاریخی جدید این دوره ، درباره جغرافیای تاریخی و بررسی ساختار شهری و عمرانی مناطق و شهرهای این دوره اطلاعات چندانی به دست نمی آید ؛ تا جایی که می توان گفت که این حوزه تاکنون مورد توجّه قرار نگرفته است و تحقیق در این حوزه می تواند روشنگر زوایای تاریک مناسبات ایران و قدرت های همجوار محسوب شود. شهر مرزی آمد با توجّه به برخورداری از موقعیت جغرافیایی و ژئوپلتیک مناسب که در بین النهرین واقع شده، از زمان های بسیار دور میان سلسله های متعدّد دست به دست می شده است. از اواسط دوره اشکانی که ایران و روم با یکدیگر ارتباط برقرار کردند تا اواخر دوره ساسانی، برای تصرّف این منطقه کلیدی، همواره تلاش هایی توسط دو قدرت عصر باستان صورت گرفته است. حال با توجّه به این مسائل، در این پژوهش جغرافیایِ تاریخی و ساختار عمرانی شهر آمد و نقش سیاسی، بازرگانی و دینی این شهر مهم در مناسبات ایران و روم در دوره ساسانی مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می گیرد . این پژوهش می خواهد نشان دهد که تصرّف شهر مرزی آمد برای هر دو قدرت عصر باستان به منزله دسترسی به ارمنستان، تمرکز در بین النهرین و همچنین پایگاه مستحکمی برای قلمرو کشور خود، به شمار می رفته است ؛ چنانکه ساختار عمرانی آمد، تحت تأثیر همین مسأله بوده و بارها توسط قدرت حاکم بر استحکام آن افزوده می شد . علاوه بر آن دستیابی به این شهر که بر سر راه های تجاری واقع شده بود، هم از لحاظ بازرگانی هم از لحاظ تبلیغات دینی در مناسبات دو کشور اهمیت دو چندانی پیدا کرده بود.

کلیدواژه‌ها


ابن العبرى، (1377)،  مختصر تاریخ الدول ؛ ترجمه عبد المحمّد آیتى، چ اوّل ، تهران : انتشارات علمى و فرهنگى.
اصفهانی، حمزه بن حسن، 1346، تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک الارض و الانبیاء)، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بای، محمّد ، (1388)، ژئوپلیتیک تاریخی ایران، تهران: انتشارات دفترهای پژوهش های فرهنگی.
بلاذرى، أبو الحسن أحمد بن یحیى، (1337)،  فتوح البلدان ؛ ترجمه محمّد توکل، تهران : نشر نقره. ‏
بیک محمدی، حسن، (1386)، مقدمه ای بر جغرافیای تاریخی ایران، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.
پیگولوسکایا، نیناویکتوروونا، (1387)، شهرهای ایران: در روزگار پارتیان و ساسانیان؛ ترجمه عنایت الله رضا، تهران، علمی و فرهنگی.
حافظ ابرو، شهاب الدین عبد الله خوافى،  (1375)، ‏ جفرافیاى حافظ ابرو، چ اوّل، تهران، میراث مکتوب.‏
حموى بغدادى، ‏یاقوت، (1383)، معجم البلدان؛ ترجمه‏ علینقی منزوی، چ اوّل، تهران، سازمان میراث فرهنگى کشور.
دریایی، تورج، (1386)، شاهنشاهی ساسانی ؛ ترجمه مرتضی ثاقب فر، تهران : ققنوس.
دینورى، ابو حنیفه احمد بن داود، (1371)،  اخبار الطوال ؛ ترجمه محمود مهدوى دامغانى، چ چهارم، تهران : نشر نى.
شپرد، دوروتی، (1381)، «هنرساسانی» تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی، (جلد سوم قسمت دوم) ؛ ترجمه حسن انوشه، پژوهش دانشگاه کیمبریج، گردآورنده احسان یارشاطر، تهران : امیرکبیر.
شیپمان، کلاوس، (1384)، مبانی تاریخ ساسانیان ؛ ترجمه کیکاوس جهانداری، چاپ اوّل، تهران : نشر و پژوهش فرزان روز.
طبری، محمّدبن جریر، (1375)، تاریخ طبری یا تاریخ الرسل و الملوک، ج 2 ؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران : اساطیر.
قبادیانى مروزى‏، ناصر خسرو، (1381)، سفر نامه ناصر خسرو، چ هفتم، تهران: زوار.
القزوینى، زکریا بن محمّد بن محمود، (1373)،  آثار البلاد و اخبار العباد، چ اوّل، تهران : امیرکبیر.
ک‍ول‍س‍ن‍ی‍ک‍ف، آ. ای‌.، (1389)،  ای‍ران‌ در آس‍ت‍ان‍ه‌ ی‍ورش‌ ت‍ازی‍ان ؛، ت‍رج‍م‍ه‌ محمّد رفیق ی‍ح‍ی‍ای‍ی‌، تهران : کند و کاو.
لسترنج، گی، (1377)، جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی ؛ ترجمه محمود عرفان، تهران، علمی و فرهنگی.
مسکویه الرازى، ابو على، (1376)،  تجارب الأمم، ج اوّل ؛ ترجمه ابو القاسم امامى، تهران : نشر سروش.
مقدسى،  أبو عبد الله محّمد بن أحمد، (1361)،  أحسن التقاسیم فى معرفة الأقالیم؛ ترجمه علینقى منزوى، چاپ اوّل، تهران، شرکت مؤلّفان و مترجمان ایران.
مقدسى، مطهّر بن طاهر، (1374)،  آفرینش و تاریخ  ؛ ترجمه محمّد رضا شفیعى کدکنى، چ اوّل ، تهران : نشر آگه.
AmmianusMarcellinus, (1935), AmmianusMarcellinus With an English translation by John C. Rolfe(The Loeb Classical Library), In three volumes, London, W. Heinemann.
Crow, J. , (2007), " Amida and TropaeumTraiani: a Comparison of Late Antique Fortress Cities on the Lower Danube and Mesopotamia",  in The Transition to Late Antiquity, on the Danube and Beyond(Proceedings of the British Academy 141), ed. A.G. Poulter, London The British Academy , pp. 435-455.
Festus,(2001), Breviarium of the Accomplishments of the Roman People, Translated by Thomas M. Banchich and Jennifer A. Meka, Canisius College Translated Texts, Number 2, Buffalo, New York, Canisius College.
Hunt, David , (2007), " The successors of Constantine" in The Cambridge Ancient History, vol. XIII, The Late Empire, a.d. 337-425. Cambridge and New York, Cambridge University Press, pp.1-44.
Lee, A.d, (2007), "The eastern empire: Theodosius to Anastasius"  In Late Antiquity: Empire and Successors, A.D. 425-600. Vol. XIV, Cambridge Ancient History, 33-63, ed. Averil Cameron,  Bryan Ward-Perkins and Michael Whitby. Cambridge University press.
Lenski ,N.,(2007),“Two Sieges of Amida (AD 359 and 502-503) and the Experience of Combat in the Late Roman Near East” in The LateRoman Army in the Near East from Diocletian to the Arab Conquest,  eds A.S. Lewin and P. Pellegrini, (BAR International Series 1717) British Archaeological Reports,pp. 219-236.
Matthews, J. (1989), The Roman Empire of AmmianusMarcellinus, London.
Pollard, N. (2000), Soldiers, Cities, and Civilians in Roman Syria, Ann Arbor, University of Michigan Press.
Procopius, (1940), The Buildings, published in the Loeb Classical Library, http://penelope.uchicago.edu
Procopius, (2005), History of the Wars: The Persian War, Books I and II (of 8), Trans, H. B. Dewing, E-text prepared by Jonathan Ingram, jayam, and the Project Gutenberg Online Distributed Proofreading Team (http://www.pgdp.net/).
Sellwood, D., (1989), Amida,:www.iranicaonline.org.
Stanley, Bruce E., (2007), " Diyarbakir", in Cities of the Middle East and North Africa : a historical encyclopedia, Michael R. T. Dumper and Bruce E. Stanley, editors : foreword by Janet L. Abu-Lughod, ABC-CLIO, .pp. 127-132.
The Chronicle Jon Malalas, (1986), A Translation by Elizabeth Jeffreys, Michael Jeffreys and Roger Scott with Brian Croke, Jenny Ferber, Simon Franklin, Alan James, Douglas Kelly, Ann Moffatt, Ann Nixon,  Melbourne 1986, Australian National University, Canberra.
The Chronicle of Theophanes, (1997), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History, AD 284-813, trans. Cyril Mango and Roger Scott, with Geoffrey Greatrex, Oxford, TheClarendon Press.
The History of Zonaras, (2009), The History of Zonaras: From Alexander Severus to the Death of Theodosius the Great, Translation by Thomas M. Banchich and Eugene N. Lane,, London & New York, Routledge.
Whitby, Michael, (2007), "The army,c. 420–602", in The Cambridge Ancient History Volume XIV: Late Antiquity: Empire and Successors, AD 425-600, Cambridge University Press, pp.288-314.
Zosimus, (2006), New History, A Translation with Commentary by Ronald T. Ridley, Canberra, Australian Association for Byzantine Studies.