زمینه‌های اجتماعی استمرار جشن‌های ایرانی در قرون نخستین اسلامی

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه خوارزمی

2 دانشجوی دکترا

چکیده

پایایی اعیاد نوروز، مهرگان و سده، به همراه آیین‌های گسترده‌ای که بخشی از وجوه هویتی جامعه ایرانی را در خود داشت، مرهون عوامل چندی بود که در این میان سهم زمینه‌های اجتماعی مهم‌تر می‌نماید . نوشتار حاضر در پرتو سه موًلفه ی بافت اجتماعی قلمرو شرقی خلافت و میزان اهتمام زرتشتی‌ها ، بافت اجتماعی و برتری فرهنگ ایرانی در عراق عرب و به‌خصوص بغداد و سهم شعوبی‌گری و رویکرد فرهنگی- اجتماعی ایرانیان ؛ زمینه‌های اجتماعی مؤثر در تداوم این جشن‌ها در قرون نخستین اسلامی را بررسی می‌کند.
دستاورد تحقیق حاکی از این است که وحدت جمعیتی و برتری نسبی فرهنگ ایرانی در قلمرو شرقی خلافت اسلامی ، سهمِ اثرگذارِ ایرانی‌ها در تکوین خلافت عباسی و استقرار در شهرهای نوظهور اسلامی در عراق و مهم‌تر شکل‌گیری نهضت آگاهانه شعوبیه و اهتمام به احیا و استمرار اعیاد ایرانی ، موجبات پایایی و پویایی اعیاد، جشن‌ها و آیین‌های مربوط  را فراهم آورده است. این آیین‌ها، به‌عنوان نمود ملموس‌تر فرهنگ و مدنیت ایرانی، زمینه‌های تقویت هویت ایرانی را هموار می‌کرد و در همگرایی فرهنگ ایرانی با مبانی اسلامی سهم بسزایی داشت .

کلیدواژه‌ها


منابع
آموزگار، ژاله،(1381)،«گزارشی ساده از گاه‌شماری در ایران باستان»، مجله بخارا، شماره 24.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)،(1373)، عیون اخبارالرضا، ج 2؛ ترجمه علی‌اکبر غفاری و حمیدرضا مستفید، تهران : نشر صدق.
ابن اثیر، عزالدین،(بی‌تا)، الکامل فی التاریخ، ج 5 ؛ مصحح محمّد یوسف الرقافه، بیروت : دارالکتب العلمیه.
ابن‌جوزی،عبدالرحمن،(1357هـ ق)؛المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم،ج9،حیدرآباد،دایره المعارف عثمانیه
ابن طقطقی(محمّد بن علی بن طباطبا) ،(1367)، تاریخ فخری ؛ ترجمه محمّد وحید گلپایگانی، چاپ سوم، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی.
ابن شهرآشوب، ابی جعفر رشیدالدین محمّد، (بی تا)، مناقب آل ابی طالب، ج4، قم : انتشارات علّامه .
ابن عساکر ،(1415هـ ق -1995م)، تاریخ مدینه الدمشق، ج6، بیروت : دارلفکر.
ابن فهد حلی، احمد بن محمّد،(1414هـ ق)، المهذّب البارع فی شرح مختصر النافع، قم : انتشارات اسلامی.
ابن واضح یعقوبی،(1371)، تاریخ یعقوبی، ج2؛ ترجمه محمّد ابراهیم آیتی، چاپ ششم، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی.
ابوالقاسمی، محسن،(1376)، راهنمای زبان‌های باستانی ایران، ج2، چاپ اول، تهران : سمت .
احسن، محمّد مناظر،(1369)، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان ؛ ترجمه مسعود رجب نیا، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اوّل .
الشابشتی،ابی الحسن علی بن محمّد،(1386هـ ق- 1966م):الدیارات،تحقیق کورکیس عواد، چاپ دوم ،بغداد، مکتبه المثنی.
اشپولر، برتولد،(1373)، تاریخ ایران در قرون نخستین، ج2 ؛ ترجمه مریم میراحمدی، چاپ دوم، تهران : انتشارات  علمی و فرهنگی.
اشرفی، حمید،(1393)، گذری بر گاهشماری، جشن ها و اعیاد ایران باستان، تهران : نیمروز، چاپ چهارم.
اصفهانی، ابوالفرج،(بی تا)، الاغانی، ج3و5، بیروت، داراحیاالتراث العربی.
_________،(بی تا)، مقاتل الطالبین ؛ شرح و تحقیق سید احمد صقر، بیروت، دارالمعرفه.
اصفهانی، حمزه بن حسن؛(بی تا)،تاریخ سنی ملوک الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة و السلام ،بیروت ،منشورات دار مکتبة الحیاة
افتخارزاده، محمودرضا ،(1376)،شعوبیه ناسیونالیسم ایرانی، چاپ اوّل، قم : دفتر نشر معارف اسلامی.
امیرعلی،(1366)، تاریخ عرب و اسلام ؛ ترجمه فخر داعی گیلانی، تهران : انتشارات گنجینه، چاپ سوم.
بلاذری، احمد بن یحیی،(1337)، فتوح البلدان، ج اول ؛ ترجمه محمد توکل، تهران : نشر نقره.
بلوکباشی ، علی،(1390)،نوروز جشن نوزایی آفرینش، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ هشتم .
بیرونی، ابوریحان،(1377)، آثارالباقیه ؛ ترجمه اکبر داناسرشت، تهران : انتشارات امیر کبیر، چاپ چهارم.
بهرامی، عسکر،(1389)، جشن های ایرانیان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ سوم .
بووا، لوسین،(1365)، برمکیان (بنابر روایات مورخان عرب و ایرانی) ؛ ترجمه عبدالحسین میکده، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ سوم.
تقی‎زاده، حسن،(1341)، بیست مقاله، تهران : بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
التنوخی، ابی علی المحسن بن علی،(1393 هـ ق- 1973م)، نشوارالمحاضره و اخبارالمذاکره، ج8، تحقیق عبودالشالجی
الجاحظ، ابوعثمان عمروبن بحر،(1412هـ ق- 1992م)، البیان والتبیین، ج3 ؛ مقدمه و تشریحه علی ابوملجم، بیروت، دارالمکتبه الهلال.
______________، (1308)، تاج ؛ ترجمه حبیب الله نوبخت، تهران، کمیسیون معارف.
_______________،(1996م)، المحاسن و الاضداد ؛ مقدّمه و شرح علی بوملجم، بیروت : دارالمکتبه الهلال.
الجهشیاری، محمّد بن عبدوس،(1348)، کتاب الوزراء و الکتاب ؛ ترجمه ابوالفضل طباطبایی، تهران : نشر تابان.
حقیقت، عبدالرفیع،(1374)، وزیران ایرانی از بزرگمهر تا امیر کبیر، تهران : انتشارات کومش، چاپ اوّل.
خالدیین، هاشم،(1956م) ، التحف و الهدایا ؛  تصحیح سامی الدهان، قاهره : دارالمعارف مصر.
خواند میر،(1317)، دستورالوزراء ؛ به تصحیح سعید نفیسی، تهران : انتشارات اقبال.
دنت، دانیل،(1358)، مالیات سرانه و تاثیر آن در گرایش به اسلام ؛ ترجمه محمّد علی موحد، تهران : انتشارات خوارزمی، چاپ سوم.
رضی، هاشم، (1380)، گاه شماری جشن های ایران باستان، تهران : انتشارات بهجت، چاپ اوّل.
طباطبایی، محمّد محیط،(1367)، تطوّر حکومت در ایران بعد از اسلام، انتشارات بعثت، چاپ اوّل.
الطبری، محمّد بن جریر،(1424 هـ ق) ، تاریخ الامم و الملوک، ج5،ج6، بیروت : دارالمکتبه الهلال، چاپ اوّل.
العاکوب، عیسی،(1374)، تأثیر پند پارسی بر ادب عرب ؛ ترجمه عبدالله شریفی خجسته، تهران : خوارزمی، چاپ اوّل.
عبداللهی، رضا،(1375)، تاریخ در ایران، تهران : انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم.
العسکری، ابوهلال،(1352هـ ق)، دیوان المعانی، ج1، قاهره : مکتبه القدسی.
طقوش، محمّد سهیل، (1380)، دولت عباسیان ؛ ترجمه حجت الله جودکی، قم : انتشارات حوزه و دانشگاه.
طوسی، خواجه نظام الملک،(1380)،سیاستنامه ؛ به تصحیح عباس اقبال، تهران : اساطیر، چاپ چهارم.
فرای، ریچارد ن،(1375)، عصر زرین فرهنگ ایران ؛ ترجمه مسعود رجب نیا، تهران : سروش.
القلقشندی، احمد بن علی،(1407هـ ق) ، صبح الاعشی فی صناعه الانشاء، ج2؛ شرح محمّد حسین شمس‌الدین، چاپ اوّل، بیروت : دارالکتب العلمیه.
کانپوری، محمّد عبدالرزاق،(1348)، برمکیان ؛ ترجمه سید مصطفی طباطبایی، چاپ پنجم، تهران : کتابخانه سنایی.
کریستین سن، آرتور،(1377)، ایران درزمان ساسانیان ؛ ترجمه رشید یاسمی، چاپ نهم، تهران : دنیای کتاب.
محمّدی، محمّد،(1374)، فرهنگ ایرانی پیش از اسلام، چاپ چهارم، تهران : انتشارات توس.
محمّدی ملایری، محمّد،(1370)، «نوروز در پیچ و خم تاریخ»، نشریه قافله سالار سخن، تهران : نشر البرز.
مسعودی، علی بن حسین،(1356)، تنبیه الاشراف ؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، چاپ دوم، تهران : انتشارات علمی و فرهنگی.
_____________،(بی تا)، مروج الذهب و معادن الجوهر ؛ تصحیح محمّد محی الدین عبدالحمید، ج3، بیروت : مکتبةالاسلامیة.
مزداپور، کتایون:(1390)،زرتشتیان،تهران، دفتر پژوهشهای فرهنگی،چاپ سوم .
مقدسی، مطهّربن طاهر،(1381)، آفرینش و تاریخ، ج4-6 ؛ ترجمه محمّدرضا شفیعی کدکنی، چاپ دوم، تهران : نشر آگاه.
نخجوانی، هندوشاه،(1313)، تجارب السلف ؛ تصحیح عباس اقبال، تهران: چاپخانه فردین.
یارشاطر،احسان ،(1381)، حضور ایران در جهان اسلام ؛ ترجمه فریدون مجلسی، تهران : انتشارات مروارید.
Abdollahy,Reza (1990). "Callenders: ii. Islamic Period" Encyclopaedia Iranica. Ed. Ehasan Yarshater. London & New York: Vol. IV,PP.668-674.
Modi, J.J.(1900), The Religon Ceremonies and Customs of the Parsses,Bombay
Boyce,Mary(1999).Festivals:i,Zoroastrian,Encyclopaedia Iranica ed. Ehsan Yarshater,New York:Vol.1X,pp.543-544.