بررسی علل پراکندگی جغرافیایی زرتشتیانِ ایران در قرون اولیه اسلامی

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار و عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه شیراز

2 دانشجوی دکتری دانشگاه شیراز

چکیده

ورود دین اسلام به ایران و گسترش آن به‌عنوان دین اصلی و رسمی این سرزمین ، به‌مثابه یک تغییر و تحوّل عمیق اجتماعی، پیروان دین زرتشت را در اقلیت قرار داد. جامعه­ی زرتشتیانِ ایران در قرون نخستین اسلامی به‌عنوان بخشی از جامعه در حال تحوّل و پویا، دچار دگرگونی­های نسبتاً زیادی شد. یکی از این تحوّلات، تغییر در جغرافیای حوزه­های سکونتی آنان بود. در جامعه اسلامی ایران که از نظر ساختار اجتماعی و مذهبی تحوّلات بنیادینی را تجربه کرده بود ، زرتشتیان ناگزیر از پذیرش قوانین جدید حاکم بر اجتماع در تمام شئون زندگی خویش بودند. بنابراین اقامت در مناطقی را ترجیح می­دادند که محدودیت کمتری برای آن­ها ایجاد کند. براین اساس تغییر سکونتگاه­های زرتشتیان در ایران ، تابعی از گسترش و نفوذ اسلام در نواحی مختلف بود. در قرون اولیه اسلامی، گسترش روزافزون دین اسلام و شکل­گیری فرقه­ها و نحله­های اسلامی در ایران، بقای آئین زرتشت را با ابهام مواجه کرده بود. ازاین‌روی زرتشتیان به‌عنوان گروهی از اهل ذمّه، به دلایلی چون نقش و تأثیر عوامل و مؤلفه‌های دینی و اعتقادی، تأثیر قیام­های ایرانیان و میزان انتساب آن مهاجمان به پیروان دین زرتشت از زاویه دید دستگاه خلافت، نقش عوامل اقتصادی و تجاری مناطق سکونتی زرتشتیان، نوع نگرش سرداران عرب نسبت به مناطق مفتوحه و تأثیرات مهاجرت قبایل عرب به ایران، جغرافیای جمعیتی خاصی برای پاسداشت آئین خود برگزیدند. پژوهش حاضر در نظر دارد با استفاده از متون تاریخی و شیوه توصیفی- تحلیلی و نیز با بهره­گیری از برخی نظریات در باب تغییرات جوامع در مباحث علوم اجتماعی ، چگونگی و چرایی پراکندگی جغرافیایی زرتشتیان ایران در سده­های اول تا چهارم هجری را بررسی نماید

کلیدواژه‌ها


- ابن اثیر، عزالدین علی (1380). تاریخ کامل. ترجمه حسین روحانی و حمیدرضا آژیر. ج 8. تهران: اساطیر.
- ــــــــــــــــــــــــ (1381). تاریخ کامل. ترجمه حمیدرضا آژیر. ج9. تهران: اساطیر.
- ــــــــــــــــــــــــ (1383). تاریخ کامل. ترجمه محمدحسین روحانی. ج 7. تهران: اساطیر.
- ابن اسفندیار، بهاءالدین محمّدبن حسن(1320) تاریخ طبرستان،جلد اول، به تصحیح عباس اقبال، تهران: چاپخانه مجلس.
- ابن حوقل (1345). صورة الارض ؛ ترجمه جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- ابن ندیم، محمّدبن اسحاق (1366) کتاب الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدّد، به انضمام تحقیقات و تعلیقات نوین به کوشش جهان بگلو(تجدّد)، تهران: امیرکبیر.
- استوارت هیوز، ه (1369). آگاهی و جامعه؛ ترجمه عزت‌الله فولادوند، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
- اشپولر، برتولد (1373). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی ؛ ترجمه جواد فلاطوری. جلد اوّل. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- ـــــــــــــــــــــ (1373). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی. ترجمه مریم میراحمدی. جلد دوم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- اصطخری، ابو اسحق ابراهیم (1368). مسالک و ممالک ؛ به اهتمام ایرج افشار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- اصفهانی، نزهت صفا (1376) روایت امید اَشَوَهیشتان، متعلّق به سده چهارم هجری، تهران: نشر مرکز.
- القاضی ابی یوسف یعقوب بن ابراهیم(1302ه.ق) کتاب الخراج، بیروت: دارالمعرفه.
- ایمانی‌فر(رویگر)، محمد (1389) تاریخ تحوّلات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در دوره آل بویه، تهران: مؤلّف.
- باسورث، ادموند کلیفورد(1370) تاریخ سیستان از آمدن تازیان تا برآمدن دولت صفاریان؛ ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر.
- بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر(1337) فتوح البلدان؛ ترجمه محمّد متوکّل، تهران: نشر نقره.
- بولت، ریچارد. و(1354) گروش به اسلام در قرون میانه؛ ترجمه محمّد حسین وقار، تهران: نشر تاریخ ایران.
- تاریخ سیستان(1314) تالیف در حدود 725-445ه.ق؛ به تصحیح ملک الشعرای بهار؛ به اهتمام محمّد رمضانی، تهران: خاور.
- ثعالبی نیشابوری، ابو منصور عبدالملک بن محمّد بن اسماعیل (1368). لطائف المعارف؛ ترجمه علی اکبر شهابی خراسانی. تهران: انتشارات آستان قدس رضوی.
- جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368). اشکال العالم. ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب. با مقدمه و تعلیق فیروز منصوری. تهران: به نشر.
- چوکسی، جمشید کرشاسپ (1381) ستیز و سازش زرتشتیان مغلوب و مسلمانان غالب در جامعه ایران نخستین سده‌های اسلامی؛ ترجمه نادر میر سعیدی، تهران: ققنوس.
- خوارزمی، ابوعبدالله محمّدبن احمد بن یوسف کاتب (1347) مفاتیح العلوم؛ ترجمه حسین خدیوجم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- دینوری، ابوحنیفه احمدبن داود،(1364). اخبارالطوال؛ ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران: نشر نی.
- دورکیم، امیل(1359). تقسیم کار اجتماعی؛ ترجمه حسن حبیبی، تهران: قلم.
- روشه، گی (1366) تغییرات اجتماعی؛ ترجمه منصور وثوقی، تهران: نشر نی.
- شیخ صدوق، محمّدبن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی(1413ه.ق) من لایحضره الفقیه، جلد چهارم، قم: جامعه مدرسین قم.
- طبری، محمّدبن جریر (1385).  تاریخ طبری (تاریخ الرسل و الملوک)؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج  11و13، تهران: انتشارات اساطیر.
- عوفی، سیّدالدین محمّد (1352) جوامع الحکایات و لوامع الروایات. با تصحیح و مقابله و مقدمه بانو مصفا کریمی. جلد اول، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
- فرای، ر. ن – گردآورنده-(1385). تاریخ ایران از ظهور اسلام تا برآمدن سلجوقیان- پژوهشگاه کمبریج، جلد چهارم، «فتح ایران به دست اعراب و پی‌آمد آن»، عبدالحسین زرین کوب ، تهران: امیر کبیر.
- ـــــــــــــــــ (1363) عصر زرین فرهنگ ایران؛ ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: سروش.
- قمی، حسن بن محمّد بن حسن(1353) کتاب تاریخ قم؛ ترجمه حسن بن علی بن حسن بن عبدالملک قمی، تصحیح و تحشیه جلال الدین طهرانی، تهران: مطبعه مجلس.
- کرمر، جوئل. ل (1375). احیای فرهنگی در عهد آل بویه: انسان گرایی در عصر رنسانس اسلامی؛ ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- کریستین سن، آرتور امانوئل (1345) ایران در زمان ساسانیان؛ ترجمه رشید یاسمی. تهران: ابن سینا.
- کسروی، احمد(1355) شهریاران گمنام، تهران: امیر کبیر.
- مرعشی، ظهیرالدین(1363) تاریخ طبرستان و رویان و مازندران؛ به اهتمام برنهارد دارن، با مقدّمه یعقوب آژند، تهران: گستره.
- مستوفی قزوینی، حمدالله بن ابی بکربن محمّد بن نصر (1339) تاریخ گزیده؛ به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: امیر کبیر.
- مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1347) مروج الذهب و معادن الجوهر؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ــــــــــــــــــــ (1365) التنبیه و الاشرف؛ ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- مصاحب، غلامحسین (1345) دایرة المعارف فارسی، جلد اول، تهران: فرانکلین.
- مفتخری، حسین(1379) «مهاجرت قبایل عرب به ایران در قرون نخستین اسلامی، پیامدهای آن از منظر جغرافیای تاریخی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 13، صص27-24.
- ـــــــــــــــــــ (1381) «اوضاع سیاسی،مذهبی ایران درآستانه ظهوراسلام» مجله تاریخ اسلام، تابستان
1381 - شماره 10، صص 100-81.
- مقدسی، ابوعبدالله محمّد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم؛ ترجمه علینقی منزوی. دو جلد تهران: شرکت مؤلّفان و مترجمان.
- نرشخی، ابوبکر محمّدبن جعفر.(1363). تاریخ بخارا، تصحیح و تحشیه محمد تقی مدرس رضوی؛ ترجمه ابونصر احمدبن محمّدبن نصر القباوی، تهران: انتشارات توس.
- نظام الملک طوسی، ابوعلی حسن بن علی(2537) سیاست نامه؛ به تصحیح علامه محمد قزوینی، تهران: زوّار.
- نمیرانیان، کتایون (1378) زرتشتیان ایران پس از اسلام تا امروز، تهران: مرکز کرمان شناسی.
- وگلیری، لوراسیا،(1383). خلفای راشدین و خلافت بنی امیّه (تاریخ اسلام، پژوهشگاه کمبریج)،ج1، تهران: انتشارات امیر کبیر
- یعقوبی، احمدبن ابی یعقوب (1356) تاریخ یعقوبی؛ ترجمه محمد ابراهیم آیتی، ج2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- ــــــــــــــــــــ (1347) البلدان؛ ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- Janos, jany(2005) The Four Sources of Law in Zoroastrian and Islamic, Islamic Law and Society, Vol. 12, No. 3, pp. 291-332, BRILLStable.
- Choksy, Jamsheed K (1998)LOAN AND SALES CONTRACTS IN ANCIENT AND EARLY MEDIEVAL IRAN, Indo-Iranian Journal, Vol. 31, No. 3 (July), pp. 191-218, Brill.
 
- ____________ (2006). Source Altars, Precincts, and Temples: Medieval and Modern Zoroastrian Praxis, Iran, Vol. 44 , pp. 327-346,: British Institute of Persian Studies.