حمام به عنوان یکی از شاخصههای حائز اهمیت شهرهای اسلامی- ایرانی علاوه بر کارکردهای اجتماعی و گاهی علمی و فرهنگی، در امر سیاست نیز محل رجوع بوده است. این موضوع به حدی اهمیت دارد که میتواند به فهم تاریخ تحولات سیاسی تاریخ ایران در سدههای میانه اسلامی کمک کند. این پژوهش به روش توصیفی–تحلیلی در پی پاسخ به این سئوال اصلی بوده است که کارکردهای سیاسی حمام در سدههای میانه تاریخ ایران چیست؟ یافتههای پژوهش حکایت از آن دارد که موقعیت ممتاز جغرافیایی حمام و قرار گرفتن آن در مرکز شهر و در کنار کانونهای مهم شهری- از جمله مسجد و بازار- در کنار ویژگیهای معماری این بنا، موجب گردید تا بسیاری از قتلها و سوء قصدها در حمام صورت پذیرد. در این سوءقصدها دهها سلطان، خلیفه، وزیر و امیر به قتل رسیدند و یا دچار صدمه و آسیب جسمی گردیدند. سوءقصدکنندگان نیز از طیفهای مختلف اجتماع هستند که خود میتواند به طور مستقل مورد پژوهش قرار گیرد. نکته دیگر آن که تعدادی از قتلهای صورت گرفته در مقطع مورد اشاره به طور غیرمستقیم و در ارتباط با حمام به وقوع پیوسته است که در هر صورت از جایگاه مهم این بنای شهری حکایت دارد. وجود نمونههای متعدد از سوءقصدهای ناکام در حمام نیز خود بر این اهمیت بیش از پیش صحه میگذارد. علاوه بر این حمام با توجه به ظرفیت بالای تبلیغی در اجتماع، محل مناسبی برای تبلیغ، اعتراض و یا تبلیغ سیاسی بوده است. واژگان کلیدی: حمام، قتلهای سیاسی، اعتراض سیاسی، تاریخ ایران، سدههای میانه.
آملی، اولیاء الله (1348). تاریخ رویان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن اثیر، عزالدین علی (1385ق/1965م). الکامل فی التاریخ، ج11، بیروت: دارالصادر.
----------- (1371). تاریخ کامل، ترجمه محمد حسین روحانی و حمیدرضا آژیر، ج11، تهران.
----------- (1371). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمه عباس خلیلی- ابوالقاسم حالت، ج18، 19،21، 25، تهران: علمی.
---------- -(1368). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمه علی هاشمی حائری، ج16، تهران: علمی.
ابن اخوه (1365).معالم القربه، آیین شهرداری، ترجمه جعفر شعار، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن اسفندیار، محمد بن حسن (1389). تاریخ طبرستان، ج2، تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: انتشارات اساطیر.
ابن بلخی(1374). فارسنامه، تصحیح منصور رستگار فسایی، شیراز: بنیاد فارس شناسی.
ابن خلدون، عبدالرحمان(1363). تاریخ ابن خلدون، ترجمه عبدالمحمد آیتی، ج2-4، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
------------ (1375). مقدمه، ج2، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی.
ابنخلکان، شمسالدین احمدبنمحمد (1381). منظرالانسان(ترجمه و فیاتالاعیان)، ج 1، ترجمه احمد بن محمد سنجری، تصحیح فاطمه مدرسی، ارومیه: دانشگاه ارومیه.
ابن عبری، غریغوریوس ابوالفرج (1377). تاریخ مختصرالدول، ترجمه عبدالمحمد آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
اشپولر، برتولد(1373). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری- مریم میراحمدی، ج2، تهران: علمی و فرهنگی.
------- (1386). تاریخ مغول در ایران، ترجمه محمود میرآفتاب، تهران: علمی و فرهنگی.
اقبال آشتیانی، عباس(1384). تاریخ مغول، تهران: امیرکبیر.
باسورث، ادموند کلیفورد(1371). «تاریخ سیاسی و دودمانی ایران(614-390ق)»، تاریخ ایران کمبریج، ج5، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
رجبی، پرویز(1386). سدههای گمشده (دیلمیان، علویان، آل زیار و آل بویه)، ج3، تهران: پژواک کیوان.
روح الامینی، محمود (1386). حمام عمومی در جامعه و فرهنگ و ادب دیروز، تهران: اطلاعات.
سمرقندی، کمال الدین عبدالرزاق (1383). مطلع سعدین و مجمع بحرین، ج1، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
شبانکاره ای، محمد بن علی بن محمد(1376). مجمع الانساب، به کوشش میرهاشم محدث، تهران: امیرکبیر.
شعبانی، امامعلی- سعیده جباره (بهار و تابستان 1393). «حمام و کارکردهای اجتماعی آن در سده های میانه تاریخ ایران»، پژوهش نامه تاریخ اقتصادی و اجتماعی، سال سوم، شماره اول، صص89-109.
طبری، محمد بن جریر(1375). تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج15، تهران: اساطیر.
طرائفی خوارزمی، قاسم بن حسین (1382). بدائع الملح، نواهای نمکین، ترجمه موفق بن طاهر خوارزمی، تصحیح مصطفی اولیایی، تهران: نشر میراث مکتوب.
طقوش، محمد سهیل(1390). دولت عباسیان، ترجمه حجت الله جودکی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
عوفی، سدید الدین محمد (1386). متن انتقادی جوامع الحکایات و لوامع الروایات، ج3، تصحیح امیر بانو مصفا و مظاهر مصفا، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
فخار تهرانی، فرهاد (1379). «حمامها»، معماری ایران دوره اسلامی، محمد یوسف کیانی، تهران: سمت.
فروزانی، ابوالقاسم(1384). غزنویان از پیدایش تا فروپاشی، تهران: سمت.
قزوینی، زکریا بن محمد بن محمود(1373). آثار البلاد و اخبار العباد، تهران: امیرکبیر.
قمی، حسن بن محمد (1361). تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، تحقیق جلال الدین تهرانی، تهران: توس.
کسروی، احمد (1353). شهریاران گمنام، ج2، تهران: امیرکبیر.
کیانی، محمد یوسف (1379).معماری ایران دوره اسلامی، تهران: سمت.
مخلصی، محمد علی (1382). «تزیینات و آرایه ی حمام»، کتاب ماه هنر، ش 57 و 58.
مرعشی، ظهیر الدین(1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران: شرق.
مستوفی، حمدالله (1364). تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
مسعودی، ابوالحسن علی(1347). مروج الذهب و معادن الجواهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مسکویه رازی، ابوعلی(1376). تجارب الامم و تعاقب الهمم، ترجمه علینقی منزوی، ج5 و 6، تهران: توس.
ممتحن، حسینعلی(1371). نهضت قرمطیان، تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
واصفی، زین الدین محمود(1349). بدایع الوقایع، ج2، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نخجوانی، هندوشاه بن سنجر بن عبدالله صاحبی. (1357). تجارب السلف در تواریخ الخلفا و وزرای ایشان. تصحیح عباس اقبال آشتیانی. تهران: کتابخانه طهوری.
یزدی، شرف الدین علی (1387). ظفرنامه، ج1، تصحیح سعید میر محمد صادق و عبدالحسین نوایی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
Floor.w.(1988)bathhouses. Iranica encychopaedia.v.111.london and new York: routledge & kegan paul.
شعبانی, امامعلی و سجادی, فریبرز . (1398). حمام و کارکردهای سیاسی آن در سدههای میانه تاریخ ایران. نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام, 13(25), 67-84. doi: 10.22111/jhr.2019.4968
MLA
شعبانی, امامعلی , و سجادی, فریبرز . "حمام و کارکردهای سیاسی آن در سدههای میانه تاریخ ایران", نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام, 13, 25, 1398, 67-84. doi: 10.22111/jhr.2019.4968
HARVARD
شعبانی, امامعلی, سجادی, فریبرز. (1398). 'حمام و کارکردهای سیاسی آن در سدههای میانه تاریخ ایران', نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام, 13(25), pp. 67-84. doi: 10.22111/jhr.2019.4968
CHICAGO
امامعلی شعبانی و فریبرز سجادی, "حمام و کارکردهای سیاسی آن در سدههای میانه تاریخ ایران," نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام, 13 25 (1398): 67-84, doi: 10.22111/jhr.2019.4968
VANCOUVER
شعبانی, امامعلی, سجادی, فریبرز. حمام و کارکردهای سیاسی آن در سدههای میانه تاریخ ایران. نشریه پژوهشهای تاریخی ایران و اسلام, 1398; 13(25): 67-84. doi: 10.22111/jhr.2019.4968