نگرش منابع قرون نخستین اسلامی به قوم کوچ (قُفص)

نوع مقاله: علمی و پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه جیرفت دانشگاه

10.22111/jhr.2020.29214.2572

چکیده

قوم کوچ(قُفص) از ابتدای دوره اسلامی تا قرن هفتم قمری در زمینه‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی و فرهنگی نقش محوری در جیرفت داشتند. در این فاصله زمانی منابع تاریخی و جغرافیائی ایران به نقش این قوم و ویژگی‌های آنان توجه ویژه‌ای نموده‌ و آنان را به عنوان قومی خشن و راهزن معرفی نموده‌اند. به همین دلیل پژوهش پیش رو نظریه غالب نسبت به قوم قفص را به بحث گذاشته است و با بازخوانی گزارش‌های منابع قرون نخستین اسلامی، با روش توصیفی– تحلیلی و ابزار کتابخانه‌ای، در پی پاسخی برای این پرسش است که: چرا منابع تاریخی و جغرافیایی دوران اسلامی غالبا نگرش منفی مبنی بر خشونت و راهزنی نسبت به کوچ‌ها داشتند؟
با مطالعه منابع تاریخی و جغرافیایی و آزمون فرضیه مبنی بر این که در منابع تاریخی و جغرافیایی قرون نخستین اسلامی نگاهی یک‌سویه و حکومتی نسبت به جامعه و قوم کوچ وجود دارد، این نتیجه حاصل شد که می‌توان بین دو نوع دیدگاه بیرونی و درونی نسبت به قوم کوچ تمایز قائل شد. دیدگاه بیرونی که در منابع بازتاب یافته است، کوچ‌ها را دارای ویژگی‌هایی چون تمرد، راهزنی و خشونت می‌داند. این دیدگاه درباره کوچ‌ها، از عصر آل‌بویه در منابع منعکس شد. از منظر دیدگاه دوم کوچ‌ها را می‌توان از درون جامعه آنان و با شیوه‌ای همدلانه مورد بررسی قرار داد. بر اساس این دیدگاه کوچ‌ها در بحث قومی و نژادی از ویژگی‌های زندگی قبیله‌ای مبنی بر روحیه تفَرُد و استقلال‌طلبی برخوردار بودند و تن به اطاعت از حکومت‌ها نمی‌دادند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن بلخی (۱۳۸۵). فارسنامه. به سعی، اهتمام و تصحیح گای لسترنج و رینولد آل نیکلسون. چاپ اول. تهران: اساطیر.

ابن اثیر، عزالدین (۱۳۸۳). تاریخ کامل. برگردان حمیدرضا آژیر. جلد ۱۲. چاپ اول. تهران: اساطیر.

ابن حوقل، ابوالقاسم (۱۳۴۵). صوره‌الارض. ترجمه دکتر جعفر شعار. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

ابوالفداء، عمادالدین (۱۳۴۹) تقویم‌البلدا.، ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

استخری، ابی اسحاق ابراهیم بن محمد (۱۳۴۷). مسالک‌الممالک. به اهتمام ایرج افشار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

اشپولر، برتولد (۱۳۷۳). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی. ترجمه جواد فلاطوری. چاپ چهارم. جلد اول. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان (۱۳۶۷). مرآت‌البلدان. تصحیحات، حواشی و فهارس عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. ج ۴-۱. تهران: دانشگاه تهران.

امیرحاجلو، سعید (۱۳۹۳). «تبیین نقش متغیرهای بوم‌شناسی در حیات شهر اسلامی جیرفت.» پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران. شماره ۷، دوره چهارم. پاییز و زمستان. ۱۹۴-۱۷۳.

بارتولد، و (۱۳۰۸). تذکره جغرافیای تاریخی ایران. ترجمه حمزه سردادور (طالب زاده). چاپ اول. تهران: چاپ اتحادیه تهران.

باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (۱۳۷۷). یعوب لیث. چاپ هفتم. کرمان: مرکز کرمان‌شناسی.

باسورث، ادموند کلیفورد (۱۳۷۰). تاریخ سیستان از آمدن تازیان تا برآمدن صفاریان. ترجمه حسن انوشه. چاپ اول. تهران: امیرکبیر.

باسورث، ادموند کلیفورد (۱۳۸۳). بنی الیاس در کرمان. ترجمه نصرالله صالحی. رشد آموزش تاریخ،. شماره ۱۵. ۴۷-۳۸.

بلاذری، احمدبن یحیی (۱۳۴۶). فتوح‌البلدان. ترجمه‌ی آذرتاش آذرنوش. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

جیهانی ابوالقاسم‌بن احمد (۱۳۶۸). اشکال العالم. ترجمه‌ی علی‌بن عبدالسلام کاتب. با مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری. چاپ اول. تهران: شرکت به نشر.

حاج‌حسینی، محسن، محمدابراهیم زارعی و سمیرا شیخ‌اکبری (۱۳۹۵). «رد پای فرقه اسماعیلیه در قلعه سموران جیرفت»: در جیرفت نامه. تدوین محبوبه شرفی. چاپ اول. تهران: انجمن ایرانی تاریخ.

حافظ ابرو، شهاب‌الدین عبدالله خوافی (۱۳۷۵). جغرافیای حافظ ابرو. تحقیق صادق سجادی. ج ۳. چاپ اول. تهران: میراث مکتوب.

حموی، یاقوت (۱۳۸۰). معجم‌البلدان. ترجمه علینقی منزوی. ۲ جلد. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

خیراندیش، عبدالرسول و مجتبی خلیفه (۱۳۸۶). «تجارت دریایی ایران در دوره سلجوقی، سده‌های ۵ و ۶ هجری». فصلنامه علمی پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س). سال هفدهم. شماره ۶۵. تابستان ۱۳۸۶. ۹۲-۷۱.

دهخدا، علی اکبر (۱۳۷۳). لغت نامه دهخدا. زیر نظر سید جعفر شهیدی و محمد معین. جلد اول. چاپ اول از دوره جدید. تهران: دانشگاه تهران.

دینوری، احمدبن داوود (۱۳۴۶) اخبارالطوال. ترجمه صادق نشات. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

روستا، جمشید و مهدیه محمودآبادی (۱۳۹۱). «خاندان بنوالیاس در کرمان و مناسبات آن‌ها با سامانیان و آل بویه (۳۵۷-۳۱۷ ق).» دوفصلنامه پژوهشنامه تاریخ‌های محلی ایران. سال اول. شماره اول. پاییز و زمستان. ۴۴-۳۴.

روستا، جمشید و الهام محمدی (۱۳۹۳). «تحلیل وضعیت تجاری و راه‌های تجاری کرمان در دوران حاکمیت سلجوقیان (۴۳۳ تا ۵۸۳ ق).» فصلنامه پژوهش‌های تاریخی. سال پنجاه و یکم. دوره جدید، سال هفتم. شماره سوم (پیاپی ۲۷). پاییز. ۱۳۶-۱۱۹.

زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۶۲). تاریخ ایران بعد از اسلام، چاپ سوم، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر.

سیدسجادی؛ سید منصور (۱۳۷۴). باستان‌شناسی و تاریخ بلوچستان. چاپ اول. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

صفا، عزیزالله (۱۳۹۰). تاریخ جیرفت و کهنوج، چاپ دوم، کرمان: مرکز کرمان شناسی.

فردوسی طوسی، ابوالقاسم (۱۹۶۵). شاهنامه. تصحیح متن به اهتمام او. اسمیرنوا زیر نظر ع. نوشین. ج ۳. مسکو: آکادمی علوم اتحاد شوروی.

فردوسی طوسی، ابوالقاسم (۱۹۶۵). شاهنامه. به اهتمام ر. علی‌اف. آ. برتلس. م. عثمانوف. زیر نظر ع. نوشین. ج ۴. مسکو: آکادمی علوم اتحاد شوروی.

فردوسی طوسی، ابوالقاسم (۱۹۷۰). شاهنامه. به اهتمام رستم علی‌اف. زیر نظر ع. آذر. ج ۸. مسکو: آکادمی علوم اتحاد شوروی.

کرمانی، افضل‌الدین ابوحامد (۱۳۵۵). عقدالعلی للموقف‌الاعلی، تصحیح علی‌محمد عامری، مقدمه باستانی پاریزی، چاپ دوم، تهران: روزبهان.

کرمانی، افضل‌الدین ابوحامد (۱۳۲۶). بدایع‌الزمان فی وقایع کرمان. فرآورده مهدی بیانی. تهران: دانشگاه تهران.

لسترنج، گای (۱۳۸۶) جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی. مترجم محمود عرفان. چاپ هفتم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.

محمدبن ابراهیم (۱۳۴۳). تاریخ کرمان (سلجوقیان و غز در کرمان)، تصحیح و تحشیه و مقدمه باستانی پاریزی، تهران: انتشارات کتابفروشی طهوری.

مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (۱۳۷۰). اخبارالزمان. ترجمه کریم زمانی. تهران: اطلاعات.

مسکویه رازی، ابوعلی (۱۳۷۶). تجارب‌الامم، ترجمه علینقی منزوی، ج ۶، چاپ چهارم، تهران: توس.

مشکور، محمد جواد (۱۳۷۱). جغرافیای تاریخی ایران باستان، تهران: دنیای کتاب.

مقدسی، ابوعبدالله (۱۳۶۱). احسن‌التقاسیم فی معرفه‌الاقالیم. ترجمه علینقی منزوی. ۲ ج. تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.

مولف ناشناخته (۱۳۷۲). حدودالعالم من‌المشرق الی المغرب، ترجمه میر حسین شاه، مقدمه بارتولد، تعلیقات مینورسکی، تصحیح و حواشی مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، چاپ اول، تهران: دانشگاه الزهرا.

نظام‌الملک، ابوعلی حسن بن احمد طوسی (۱۳۴۷). سیرالملوک (سیاست نامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، چاپ دوم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

وزیری، احمدعلی (۱۳۶۴). تاریخ کرمان (سالاریه). به کوشش محمد ابراهیم باستانی پاریزی. تهران: نشر علمی.

وزیری، احمدعلی (۱۳۸۵). جغرافیای کرمان. تصحیح باستانی پاریزی، چاپ پنجم (اول ناشر)، تهران: نشر علمی.

 

 Spooner, Brian (۱۹۶۴). Kuch u Baluch and Ichthrophaci. Journal Of the British Institute of Persian studies. Vol II. ۵۳-۶۸.

Sajjadi, S. Mansur S. ۱۹۸۷: "Kuch in Early Islamic Kerman". Newsletter of Baloochistan Studies. No ۴. pp ۱۹-۳۸.

Boyajian, Vahe (۲۰۰۳). Towards the Interpretation of the term Baloc in the Sahnameh, in: the Balooch and their neighbours Ethnic and linguistic Contact in Baloochistan in Historical and Modern Times. Reichert Verlag Wiesbaden. ۳۱۳-۳۲۲.