نقش مؤسسه انتشارات فرانکلین در تمرکزگرایی چاپ کتب درسی ابتدایی در ایران دوره پهلوی در خلال سال‌های 1357-1336ش.

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران اسلامی گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران

2 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه شهید بهشتی تهران ایران

10.22111/jhr.2022.41054.3310

چکیده

انحصار چاپ کتابهای درسی را میبایست اقدامی در جهت تمرکزگرایی در حوزه آموزش دانست که دولتهای مطلقه به شدت به انجام آن علاقمند بودند. در ایران هنگامی‌که دولت در وضعیت تمرکزگرایی قرار می‌گرفت، انحصار در حوزه آموزش افزایش می‌یافت و برعکس، زمانی‌که قدرت مرکزی با چالش روبرو بود، تنوع فضای آموزشی را پر می‌کرد. با اشغال ایران در شهریور 1320 و سقوط حکومت استبدادی رضاشاه، دوره‌ای از حاکمیت غیرمتمرکز آغاز شد و در زمینه کتب درسی، سلایق و تنوع فراوانی به وجود آمد. حکومت پهلوی که با کودتای 28 مرداد 1332 قدم در تمرکزگرایی گذاشته بود و تحقق این امر را با قرار گرفتن در بلوک غرب می‌دید، با استمداد از مؤسسه انتشارات فرانکلین که یک شرکت آمریکایی بود، چاپ کتب درسی ابتدایی را در انحصار گرفت. اگرچه دولت از سال 1342ش. با تأسیس سازمان کتب درسی به ظاهر در جهت تمرکز این حوزه تحت نظارت خود برآمد، اما این امر از نفوذ مؤسسه فرانکلین نکاست. در این مقاله تلاش شده است تا با روشی توصیفی- تحلیلی و با اتکا بر اسناد تاریخی، چگونگی شکل‌گیری نظم آموزشی از طریق سامان یافتن کتب درسی بررسی شود. اگرچه اقدام به تمرکزگرایی در چاپ کتب درسی تا حدی با توفیق همراه بود، اما از آنجا که دولت امکان نظارت بر این مسئله را نداشت، شاهد شکل‌گیری یک رانت همراه با واگذاری بخشی از امتیاز دولت به یک مؤسسه غیرایرانی هستیم که با اعتراض‌ها و مخالفت‌های زیادی روبرو شد و تلاشی در جهت از بین بردن بومی‌گرایی و آزادی‌های حوزه آموزشی قلمداد شد.

موضوعات


  • تاریخ دریافت: 05 دی 1400
  • تاریخ بازنگری: 10 مهر 1401
  • تاریخ پذیرش: 26 اسفند 1400
  • تاریخ اولین انتشار: 26 اسفند 1400