واکاوی نحوه مواجهه قبیله‌ کلب با اسلام براساس تعلقات ژئوپلیتیکی

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشکده الهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی، تهران ایران.

2 استادیار گروه تاریخ و تمدن دانشکده الهیات و ادیان دانشگاه شهید بهشتی تهران. ایران.

3 دانشیار. دانشگاه آزاد اسلامی. تهران. ایران

چکیده

بررسی حیات سیاسی ـ اجتماعی قبایل عرب و واکنش آنها در مواجهه با اسلام، برای شناخت تاریخ صدر اسلام ضروری است. از جمله قبایل قدرتمند شمال جزیرة­العرب، بنی­کلب بن وبرة بود که با تکیه بر علایق ژئوپلیتیکی، تا آخرین سالهای حیات پیامبر(ص) در قبال پذیرش اسلام مقاومت کرد. در واقع انتساب به یمن، جغرافیای گسترده، زعامت و رهبری قضاعیان و رویکرد اعتقادی عامل همبستگی کلبیان بود که برای حفظ آن تلاش می­کردند. بنابراین پژوهش پیش­رو می­کوشد تا با روش توصیفی ـ تحلیلی به چگونگی برخورد این قبیله با اسلام و مطالعه­ی عوامل ژئوپلیتیکی موثر در آن پاسخ دهد که به تبع آن راهبرد پیامبر(ص) نیز مورد واکاوی قرار گرفته است. نتایج تحقیق گویای آن است که مردم قبیله­ی کلب با وابستگی به جغرافیای سیاسی خود تا سرحدّ توان به رویارویی با مسلمانان پرداختند و تنها پس از اقدامات پیامبر(ص) در اصلاح علایق آنها بود که به اسلام گرویدند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن­أثیر، عزالدین أبو الحسن على بن ابى الکرم،(1965م) الکامل فی التاریخ، بیروت: دارصادرـ داربیروت.
ابن­خلدون، عبد الرحمن بن محمد،(1988م) العبر و دیوان المبتداء و الخبر فی ایام العرب و العجم و البربر، چاپ دوم، تحقیق خلیل شحادة، بیروت: دارالفکر.
ابن­خیاط، خلیفة،(1397ق) تاریخ خلیفة بن خیاط، تحقیق دکتر أکرم ضیاء العمری، چاپ سوم، دمشق: نشر دارالقلم.
ابن­عدیم، کمال­الدین عمر بن احمد،(بی­تا) بغیة الطلب فی تاریخ حلب، تحقیق سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
ابن­عساکر، علی بن حسن،(1995م) تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت: دارالفکر.
ابن­کلبى، هشام بن محمد،(1364ش) الأصنام، چاپ دوم، تحقیق احمد زکى باشا، افست تهران: نشر نو.
ابن­کلبی، هشام بن محمد،(بی­تا) جمهرة النسب، تحقیق ناجی حسن، بیروت: نشر عالم الکتب.
ابن­کلبی، هشام بن محمد،(1988م) نسب معد والیمن الکبیر، چاپ اول، تحقیق دکتر ناجی حسن، بیروت: نشر عالم الکتب.
اصطخری، إبراهیم بن محمد،(2004م) المسالک والممالک، بیروت: دارصادر.
ابوالفرج اصفهانى، على بن الحسین،(بى­تا) مقاتل الطالبیین، تحقیق سید احمد صقر، بیروت: دارالمعرفة.
ابوالفرج اصفهانى، على بن الحسین،(1994م) الأغانی، چاپ اول، بیروت: نشر دار إحیاء التراث العربی.‌
امرؤالقیس بن­حجر،(1984م) دیوان امروءالقیس بن­حجر، چاپ چهارم، تحقیق محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره: دارالمعارف.
أنباری، قاسم بن بشار،(1920م) شرح دیوان المفضلیات، تحقیق کارلوس یعقوب لایل، بیروت: بی­نا.
اندلسی، ابن­حزم،(1983م) جمهرة أنساب­العرب، چاپ اول، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت: دارالکتب العلمیة.
اندلسی، ابن­سعید،(1982م) نشوة الطرب فی تاریخ جاهلیة العرب، چاپ­اول، تحقیق نصرت عبدالرحمن، عمان: نشر الأقصی.
باشمیل، محمداحمد،(1973م) العرب فی بلادالشام قبل الاسلام، دمشق: بی­نا.
بخیت، محمدعدنان، بلاد الشام فی صدر الإسلام، 1987م، مؤتمر الدولی الرابع لتاریخ بلاد الشام، عمان: دانشگاه اردن و دانشگاه یرموک.
بّرو، توفیق،(1996م) تاریخ العرب القدیم، چاپ دوم، دمشق: دارالفکر.
البطاینة، محمد ضیف الله،(1985م): القبائل العربیة فی بلاد الشام و موقفها من حرکة الفتح الإسلامی، دراسات تاریخیة، نیسان 1985، العدد 19و20، دمشق: ص130-148.
بغدادی، ابن­قانع،(1418م) معجم الصحابة، تحقیق صلاح بن سالم المصراتی، مدینه: نشر مکتبة الغرباء­الأثریة.
بغدادی، أبی­جعفر محمد بن حبیب،(1942م) المحبر، تصحیح دکتر إیلزه لیحتن شتیتر، حیدرآباد دکن: بی­نا.
بغدادی، محمد بن سعد،(1968م) الطبقات الکبرى، چاپ اول، تحقیق إحسان عباس، بیروت: نشر دارالصادر.
بکری، عبدالله بن عبدالعزیز،(1983م) فصل المقال فی شرح کتاب الأمثال، تحقیق عبدالمجید عابدین و احسان عباس، قم: نشر مؤسسة الرسالة.
بکری اندلسی، عبدالله بن عبدالعزیز،(1983م‌) معجم مااستعجم من اسماء البلاد والمواضع، چاپ سوم، تحقیق مصطفى السقا، بیروت: نشر عالم­الکتب.
بلاذرى، أحمد بن یحیى،(1996م) انساب الأشراف، چاپ اول، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلى، بیروت: دارالفکر.
بلاذرى، أحمد بن یحیى،(1988م) فتوح البلدان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.
تغلبی، أخطل،( بی­تا) شعر الأخطل التغلبی، تحقیق دکتر فخرالدین قباوة، بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
ثقفى کوفى، ابواسحاق ابراهیم بن محمد،(1353ش) الغارات، تحقیق جلال­الدین حسینى ارموى، تهران: انجمن آثار ملى.
جزرى، عزالدین ابن­الأثیر،(1409ق) أسدالغابة فى معرفة الصحابة، بیروت: دارالفکر.
جهان، ایمانپور، عباسی، مفتخری،(1400): جایگاه عوامل غیردینی موثردر پیروزی عرب‌های مسلمان در فتح ایران، مجله پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، شماره 29، زاهدان، ص 75-101.
حافظ­نیا، محمدرضا، (1393ش) اصول و مبانی ژئوپلتیک، مشهد: نشر پاپلی.
حافظ نیا، محمد رضا،(1379ش): تعریفی نو از ژئوپلیتیک، تحقیقات جغرافیایی، پاییز و زمستان1379، شماره 58و59، مشهد: ص71 ـ 88.
حموى، یاقوت بن عبد الله،(1995م) معجم البلدان، چاپ دوم، بیروت: دارصادر.
حمیرى، ابن­هشام،(بی­تا) السیرة النبویة، تحقیق مصطفى السقا و ابراهیم الأبیارى و عبدالحفیظ شلبى، بیروت: دارالمعرفة.
خطیب تبریزی، (بی­تا) شرح دیوان الحماسة، بیروت: عالم الکتب.
دینوری، ابن­قتیبة، غریب الحدیث،(1397ق) چاپ­اول، تحقیق عبدالله جبوری، بغداد: مطبعة العانی.
رضوی، اشرفی،(1396): زمینه‌های اجتماعی استمرار جشن‌های ایرانی در قرون نخستین اسلامی، مجله پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، شماره 20، زاهدان، ص117ـ142.
زیدان، جرجی،(1922ق) العرب قبل الاسلام، مصر: نشر الهلال.
سجستانی، ابوحاتم،(1961م) المعمّرون و الوصایا، تحقیق عبدالمنعم عامر، مصر: دارالکتب العربیة.
سدیری، عبدالرحمن بن أحمد،(2005م) الجوف وادی­النفاخ، چاپ دوم، ریاض: مؤسسة عبدالرحمن السدیری الخیریة.
سمعانى، أبو سعید عبد الکریم بن محمد،(1962م) الأنساب، چاپ اول، تحقیق عبد الرحمن بن یحیى المعلمى الیمانى، حیدر آباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
شیخو، لویس،(۱۹۸۹م) النصرانیه و آدابها بین عرب الجاهلیه، بیروت: نشر دارالمشرق.
شیخو، لوئیس،(1967م) شعراء النصرانیه قبل الإسلام، چاپ سوم، بیروت: نشر دارالمشرق.
صفدی، خلیل بن أیبک،(2000م) االوافی بالوفیات، تحقیق أحمد الأرناؤوط وترکی مصطفى، بیروت: نشر دارإحیاء التراث.
ضیف، احمد شوقی عبدالسلام،(1960م) تاریخ الأدب الاعربی العصر الجاهلی، چاپ یازدهم، قاهره: دارالمعارف.طبری، محمد بن جریر،(1976م) تاریخ الأمم و الملوک، چاپ دوم، تحقیق محمد أبوالفضل ابراهیم، بیروت: دارالتراث.
العامری، ثامرعبدالحسن،(1992م) موسوعة العشائر العراقیّة، بغداد: دارالشؤون الثقافیة العامة.
عسقلانی، ابن­حجر،(1415ق) الإصابة فی تمییز الصحابة، چاپ اول، تحقیق عادل أحمد عبد الموجود وعلى محمد معوض، بیروت: نشر دارالکتب العلمیة.
علی بیگی، یوسفی­فر، یوسفی،(1397ش): مواضع سیاسی ـ نظامی پیامبر(ص) در مواجهه با مسیحیان جزیرة­العرب، پژوهش­نامه تاریخ اسلام، شماره30، تهران: ص5 ـ 30.
علی، جواد،(۱۹۶۸م) المفصل‌ فی‌ تاریخ‌ العرب‌ قبل‌ الاسلام‌، بیروت‌: بی­نا.
غندجانی، الأسود،(1985م) إصلاح ماغلط فی­النمری فی معانی أبیات الحماسة، تحقیق محمد علی سلطانی، کویت: نشر معهد المخطوطات العربیة.
غندجانی، الأسود،(1980م) فرحة الأدیب، تحقیق دکتر محمد علی سلطانی، دمشق: دارقتیبة.
غنیمة، یوسف رزق­الله،(1936م) حیرة، المدینه و المملکة العربیة، بغداد: بی­نا.
الفریجات، عادل عطاءالله، (1415ق): زهیر بن جناب، اخباره و ماتبقی من شعره، معهد المخطوطات العربیة، شماره80و81، قاهره: ص129ـ182.
قیروانی أزدی، أبوعلى الحسن بن رشیق،(1981م) العمدة فی محاسن الشعر وآدابه، چاپ پنجم، تحقیق محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت: نشر دارالجیل.
کحالة، عمر رضا،(1994م) معجم قبائل العرب القدیمة و الحدیثة، چاپ هفتم، بیروت: مؤسسة الرسالة.
مرزبانی، محمد بن عمران،(1982م) معجم الشعراء، تحقیق دکتر کرنکو، بیروت: دارالکتب العلمیة.
مغربی، ابوالقاسم،(1980م) الإیناس فی علم الأنساب، چاپ اول، تحقیق حمد جاسر، ریاض: نشر النادی العربی.
مقدسى، مطهر بن طاهر،(بى­تا) البدء و التاریخ، پورت­سعید: مکتبة الثقافة الدینیة.
مقریزى، تقى الدین أحمد بن على،(1999م) إمتاع­الأسماع بما للنبى من الأحوال و الأموال و الحفدة و المتاع، چاپ اول، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسى، بیروت: دارالکتب العلمیة.
موصلی أزدی، محمد بن الحسین،(1989م) الکنى لمن لا یعرف له اسم من أصحاب النبی(ص)، چاپ اول، تحقیق أحمد بن محمد إسحاق بسکوبری، هند، بمبئی: نشر الدار السلفیة.
میدانی، احمد بن محمد،(1366ش) مجمع الأمثال، مشهد: نشر آستان قدس.
نصیری، زارعکار،(1396): تحلیل جامعه‌شناختی مسئلۀ زنده به گور کردن دختران در جزیره‌ العرب عصرجاهلی، مجله پژوهش های تاریخی ایران و اسلام, شماره 20، زاهدان، ص 197ـ214.
واقدی، محمدبن عمر،(1948م) المغازی، چاپ اول، قاهره: بی­نا.
همدانی، ابن­حائک،(بی­تا) صفة جزیرةالعرب، صنعا: نشر ارشاد.
همدانی، حسن بن احمد،(2004م) الإکلیل من اخبار الیمن و أنساب الحمیر، تحقیق محمد بن علی بن حسین الأکوع الحوالی، صنعاء: نشر دارالکتب.
یعقوبى، احمد بن أبى یعقوب،(بى­تا) تاریخ یعقوبى، بیروت: دارصادر .
Hafeznia, Mohammad Reza, (2015) Interview with French Conflict Quarterly.May 2015.
Webb, Peter, (2020) "Kalb b. Wabra", Encyclopaedia of Islam, 3rd ed, Leiden, Brill.