بررسی و تحلیل هویت ایرانی در بستر همگون‌سازی ایلخانان با جامعه ایران

نوع مقاله : علمی و پژوهشی

نویسندگان

1 (نویسنده مسئول)دانشیارگروه تاریخ دانشگاه سیدجمال الدین اسدآبادی

2 استادیارگروه تاریخ دانشگاه سیدجمال الدین اسدآبادی

3 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام ، دانشگاه‌لرستان. لرستان. ایران.

چکیده

به دنبال سقوط ساسانیان در قرن اول هجری و سپس هجوم مغولان به ایران در قرن هفتم هجری و فروپاشی ساختارهای جغرافیایی، ملی و اجتماعی ایران، مورخان ایرانی درصدد بازتولید هویت ایران در قالب یک جامعه آرمانی و نمادین، در پرتو مؤلفه‌های سیاسی، فرهنگی و جغرافیایی برآمدند. تحقیق حاضر با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی و نظریه «جامعه نمادین» بندیکت اندرسون می‌کوشد به این پرسش اساسی پاسخ دهد که مورخان ایرانی عصر ایلخانان چگونه و با استفاده از چه رویکردهایی و بر پایه چه مؤلفه‌هایی به بازتولید هویت ایرانی پرداختند؟ یافته‌های تحقیق حاکی از آن است که مورخان ایرانی در دوره ایلخانان نوعی آرمان و تصور مشترک از فرهنگ، جغرافیا و تاریخ ایران‌زمین در دوران باستان داشتند و در پرتو قدرت تصور، تخیل و نمادپردازی و با استفاده از رویکردهایی همچون جابجایی مفهوم پایداری سیاسی، دیگرسازی، تشبیه‌سازی و تطبیق‌سازی و مؤلفه‌هایی همچون تأکید بر فره‌ایزدی، شیوه حکمرانی ایرانی، مفاخر فرهنگی و جغرافیای سرزمین ایران به بازنگری جامعه نمادین ایرانی و بیان علت وجودی مملکت ایران پرداختند. درواقع مهم‌ترین اقدام در راستای رسیدن به این منظور دخالت در مقوله‌ی تاریخ و تاریخ‌نگاری بود که اهمیت و کارکرد آن در جهت مشروعیت بخشی بوده و مورخان این دوره اهتمام خود را در این مسیر به کار گرفتند بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


-آقاجری، سید هاشم؛ فضلی‌نژاد، احمد (1388)، «بازیابی مفهوم ایران زمین در آثار و آراء حمدالله مستوفی قزوینی»، فصلنامه تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری، دوره جدید، ش 1، پیاپی 76، فروردین، صص 27-1.
-آقسرایی، محمود بن محمد (1362)، مسامره الاخبار و مسایره الاخیار یا تاریخ سلاجقه، به اهتمام و تصحیح عثمان توران، تهران، اساطیر.
-احمدی، حمید (1388)؛ بنیادهای هویت ملّی ایرانی چارچوب نظری هویت ملّی شهروند محور، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
-اندرسون، بندیکت ریچارد ائگورمن (1393)، جماعت های تصوری، ترجمه محمد محمدی، تهران، رخداد نو.
-بیانی، شیرین (1367)، دین و دولت در ایران عهد مغول، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
-بیرونی، ابوریحان، (1363)، آثارالباقیه، ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
-بیضاوی، عبدالله بن عمر (13۸۲)، نظام التواریخ، به کوشش میرهاشم محدث، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
-بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین، (2536)، تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض، انتشارات مهتاب: تهران.
-پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ؛ ارانسکی، ای.ام (1359)، ایران شناسی در شوروی، ترجمه یعقوب آژند، تهران، نیلوفر.
-جوینی، عطاملک (1375)، تاریخ جهانشگای جوینی، به تصحیح محمد قزوینی، تهران، دنیای کتاب.
-زرین کمر، رضا؛ محسنی، مرتضی (1397)، «هویت ایرانی در متون ادب- تاریخی عصر ایلخانی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 19، ش 75، مهرماه، صص 22-3.
-شبانکاره‌ای محمد بن علی (1376)، مجمع‌الانساب، به تصحیح میر هاشم محدث، تهران، امیرکبیر.
-شمس، اسماعیل؛ سهراب یزدانی (1384)«بررسی مفهوم ایران زمین و نقش آن در علت وجودیدولت-ملت در ایران»، فصلنامه مدرس علوم انسانی، دوره 9، شماره 1، صص 77-96.
-شیرازی، شرف‌الدین (1269 ق)، وصاف‌الحضره، تجزیه‌الامصار و تزجیه‌الاعصار، به اهتمام محمد مهدی اصفهانی، تهران، گستره.
-طباطبائی، جواد (1384)، تأملی درباره ایران، دیباچه ای بر نظریه انحطاط ایران، تهران، نگاه معاصر.
--غزالی، امام محمد، (1317)، نصیحه‌الملوک، با مقدمه و تصحیح جلال همایی، تهران: چاپخانة مجلس
-فضلی‌نژاد، احمد (1392)، «بازنمایی سیمای کیانیان در تاریخ نگاری و حماسه سرایی دوره ی ایلخانان»، فصلنامه تاریخ نگری و تاریخ نگاری، سال 23، ش 12، پاییز و زمستان، صص 179-149.
-فضلی‌نژاد، احمد (1393)، «ایران زمین در تاریخ‌نگاری ایلخانان و ممالیک»، مجله پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، ش 15، پاییز و زمستان، صص 190-171.
-القاشانی، ابوالقاسم (1384)، تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلی، تهران، علمی و فرهنگی.
-قزوینی رازی، عبدالجلیل (1331)، کتاب‌النقض (بعض مثالب النواصب فی نقض بعضی فضائح الروافض)، مقدمه و تصحیح جلال‌الدین ارموی، تهران، بی‌نا.
-قزوینی، زکریا بن محمد (1371)، آثار البلاد و اخبار البلاد، ترجمه محمد مراد بن عبدالرحمان، تصحیح محمد شاهمرادی، تهران، دانشگاه تهران.
-قلقشندی، احمد بن علی (1381)، صبح‌الاعشی فی صناعه الانشاء، ترجمه محجوب زویری، تهران، نشر اداره وزارت امور خارجه.
-گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک، (1363)، زین‌الأخبار (تاریخ گردیزی به تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
-گروسه، رنه (1365)، امپراطوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، تهران، علمی و فرهنگی.
-لمبتون، آن، (1372)، تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران، نشر نی.
-اللهیاری، فریدون و زهرا اعلامی‌زواره (پاییز و زمستان 1393)، «بررسی مشروعیت تیموریان (912- 771 ق.) بر پایه سنت‌های قبیله‌ای و مغولی»، پژوهش های تاریخی ایران و اسلام، ش 15، صص 62-43.
-مجتهد زاده، پیروز (1381)، جغرافیای سیاسی و سیاست جغرافیایی، تهران، سمت.
-مستوفی، حمدالله (1364)، تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
-مستوفی، حمدالله (1377ظفرنامه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
-مستوفی، حمدالله (1381 نزهت‌القلوب، حواشی و تعلیقات محمد دبیر سیاقی، قزوین، حدیث امروز.
-ملویل، چارلز (1387)، «از آدم تا اباقا، برقراری ترتیب تازه در تاریخ توسط قاضی بیضاوی»، ترجمه محمدرضا طهماسبی، مجله آینه میراث، دوره جدید، سال ششم، ضمیمه چهاردهم، صص 25-3.
-ملویل، چارلز (1393)، «تاریخ‌نگاری در دوره مغول»، نشریه پیام بهارستان، د 2، س 7، ش 24، پاییز و زمستان، صص 220-206.
-میرحیدر، دره (1372)، مبانی جغرافیای سیاسی، تهران، سمت.
-همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1371)، اسئله و اجوبه رشیدی، به کوشش رضا شعبانی، اسلام‌آباد، مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
-همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1940 م)، تاریخ مبارک غازانی، به سعی و اهتمام کارل یان، انگلستان، لندن، انتشارات استفن اوستین.
-همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (­1338)، جامع‌التواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، اقبال.
-همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1358)، سوانح‌الافکار رشیدی (مکاتبات رشیدی)، ترجمه محمد تقی دانش پژوه، تهران، کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد.
-الهیاری، فریدون (1382)، «بازنمایی مفهوم ایران در جامع التواریخ رشیدالدین فضل‌الله همدانی»، فصلنامه مطالعات ملی، دوره 4، ش 15.
-یزدی، معین‌الدین (1326)، مواهب الهی در تاریخ آل‌مظفر، به تصحیح و مقدمه سعید نفیسی، تهران، اقبال.